काठमाडौं । नेपालले चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामै धानचामल आयातमा साढे ४ अर्ब रुपैयाँ खर्च गरेको छ। स्वदेशमै धान उत्पादन हुने भए पनि बजारको माग पूरा गर्न ठूलो परिमाणमा कृषि उपज विदेशबाट भित्र्याउनुपरेको सरकारी तथ्यांकले देखाएको छ।
भन्सार विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को साउनदेखि असोजसम्म नेपालले ४ अर्ब ४८ करोड ८३ लाख ६१ हजार रुपैयाँ बराबरको धान, चामल, कनिका र बिउ आयात गरेको हो। यस अवधिमा कुल ५६ हजार ८९३ टन यस्ता कृषि उत्पादन नेपाल भित्रिएका छन्।
आयातको तथ्यांकले नेपाली बजारमा धानचामलको आपूर्ति व्यवस्थापनका लागि विदेशी बजारमाथिको निर्भरता कायमै रहेको देखाउँछ। विशेषगरी चामलका विभिन्न प्रकार र कच्चा धानको आयात ठूलो परिमाणमा हुँदा कृषि उत्पादन बढाउने र स्वदेशी बजारलाई आत्मनिर्भर बनाउने चुनौती फेरि चर्चामा आएको छ। पहिलो दुई महिनाको तुलनामा असोजमा धानचामल आयात उल्लेख्य रूपमा बढेको देखिन्छ।
भन्सार विभागका अनुसार साउन र भदौमा ४५ हजार ५४३ टन धान, चामल, कनिका तथा बिउ आयात भएको थियो। त्यसका लागि ३ अर्ब ३७ करोड ७७ लाख ७५ हजार रुपैयाँ खर्च भएको थियो। तर, असोजमा मात्रै थप ११ हजार ३४९ टन कृषि उत्पादन आयात भएको छ। यसको मूल्य १ अर्ब ११ करोड ५ लाख ८६ हजार रुपैयाँ रहेको विभागको तथ्यांक छ।
यसले पहिलो त्रैमासमा भएको कुल आयातको ठूलो हिस्सा असोजमा पनि थपिएको देखाउँछ। यद्यपि, एक महिनाको तथ्यांकका आधारमा मात्रै आयात बढ्नुको कारण निर्धारण गर्न सकिँदैन। बजारको माग, स्वदेशी उत्पादनको उपलब्धता, मूल्य र मौज्दातजस्ता पक्षको विश्लेषण आवश्यक हुन्छ।
आयातित वस्तुको विवरण हेर्दा परिमाणका आधारमा अन्य चामल सबैभन्दा अगाडि देखिएको छ। तीन महिनामा १ अर्ब ६४ करोड ५९ लाख ३२ हजार रुपैयाँ बराबरको २३ हजार ७४ टन अन्य चामल आयात भएको छ। त्यसपछि १८ हजार ७१८ टन कच्चा धान आयात गरिएको छ। यसको मूल्य ८४ करोड ६१ लाख ४५ हजार रुपैयाँ रहेको छ।
तर, कुल खर्चका आधारमा बासमती चामल सबैभन्दा अगाडि छ। समीक्षा अवधिमा १ अर्ब ९६ करोड ८५ लाख ५९ हजार रुपैयाँ बराबरको १४ हजार ४४९ टन बासमती चामल नेपाल भित्रिएको छ। यस तथ्यांकले चामलको आयातमा परिमाण मात्रै नभई आयात गरिने चामलको प्रकार र मूल्यले पनि ठूलो प्रभाव पार्ने देखाउँछ। अन्य चामलको तुलनामा बासमती चामलको आयात मूल्य उच्च रहेकाले त्यसमा खर्च भएको रकम बढी देखिएको हो।
पहिलो तीन महिनामा नेपालले २ करोड ७१ लाख ९ हजार रुपैयाँ बराबरको ६४९ टन कनिका आयात गरेको छ। त्यस्तै, १ लाख १५ हजार रुपैयाँ बराबरको ८४९ किलो ब्राउन राइस पनि विदेशबाट भित्रिएको छ। धान तथा चामलका अन्य प्रकारको तुलनामा यी वस्तुको आयात परिमाण कम भए पनि तिनले नेपाली बजारमा खाद्यान्नको विविध माग रहेको देखाउँछन्। सबैभन्दा कम परिमाणमा भने धानको बिउ आयात भएको छ। चीन र भारतबाट कुल ६७ किलो धानको बिउ आयात गर्दा ५ लाख १ हजार रुपैयाँ खर्च भएको विभागको तथ्यांकमा उल्लेख छ।
नेपालमा धानचामलको प्रमुख आपूर्तिकर्ता भारत हो। भौगोलिक निकटता, व्यापारिक सम्बन्ध र आपूर्ति सञ्जालका कारण भारतीय बजारबाट ठूलो परिमाणमा धानचामल नेपाल आउने गरेको छ। यसबाहेक इटाली, पोल्यान्ड, भियतनाम, थाइल्यान्ड र चीनबाट पनि सीमित मात्रामा धान तथा चामलजन्य वस्तु आयात हुने गरेको भन्सार विभागको तथ्यांकले देखाउँछ।
विदेशी बजारबाट हुने आपूर्तिले नेपाली बजारमा खाद्यान्नको माग पूरा गर्न सहयोग गरे पनि आयातमा ठूलो रकम खर्चिनुपर्ने अवस्थाले कृषि उत्पादन र व्यापार सन्तुलनबारे प्रश्न उठाएको छ। नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषि क्षेत्रको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहे पनि धानचामलजस्ता आधारभूत खाद्यवस्तुमा ठूलो रकम विदेशिने अवस्थाले स्वदेशी उत्पादनको क्षमता र बजार व्यवस्थापनबारे पुनर्विचार गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ।
धान खेतीको उत्पादकत्व वृद्धि, गुणस्तरीय बिउको उपलब्धता, सिँचाइ सुविधा, मलखादको सहज आपूर्ति र कृषि उपजको उचित मूल्य सुनिश्चित गर्न सके स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन मिल्न सक्छ। साथै, उत्पादनपछि भण्डारण, प्रशोधन र बजारसम्म पुर्याउने व्यवस्थामा सुधार गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
तर, आयात घटाउने लक्ष्यलाई केवल आयात नियन्त्रणमा सीमित राखेर हासिल गर्न सकिँदैन। स्वदेशी उत्पादनले बजारको माग पूरा गर्न सक्ने अवस्था सिर्जना गर्नु, किसानलाई उत्पादनमा प्रोत्साहित गर्नु र उपभोक्तालाई उचित मूल्यमा खाद्यान्न उपलब्ध गराउनु दीर्घकालीन समाधानका मुख्य आधार हुन्।
चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामै धानचामल आयातमा भएको साढे ४ अर्ब रुपैयाँको खर्चले नेपालको कृषि उत्पादन र खाद्य आपूर्तिबीचको सम्बन्धलाई फेरि बहसमा ल्याएको छ। आगामी महिनामा आयातको प्रवृत्ति कस्तो रहन्छ भन्ने कुराले पनि स्वदेशी उत्पादनले बजारको माग कति धानिरहेको छ भन्ने बुझ्न थप आधार दिनेछ।
