कपिलवस्तु, २७ भदौः शान्ति, करुणा र अहिंसाको सन्देशमार्फत विश्व मानव समुदायलाई मार्गदर्शन गर्नुभएका शान्तिका अग्रदूत भगवान् गौतम बुद्धको बाल्यकाल र युवावस्थासँग जोडिएका तिलौराकोटका ऐतिहासिक जोडी स्तूप संरक्षणको प्रतीक्षामा छन् ।
पुरातात्त्विक दृष्टिले महत्वपूर्ण ती स्तूप बुद्धत्व प्राप्त गर्नुअघि सिद्धार्थ गौतमले आफ्नो जीवनको २९ वर्ष बिताएको मानिने तिलौराकोट दरबार क्षेत्र विश्वभरका बौद्ध धर्मावलम्बी तथा पर्यटकका लागि महत्वपूर्ण तीर्थस्थल हुन् ।
यही ऐतिहासिक तिलौराकोट दरबारको उत्तर–पश्चिम क्षेत्रमा रहेका जोडी स्तूप भने अहिले संरक्षणको प्रतीक्षामा छन् । एक ठूलो र अर्को केही सानो आकारका यी स्तूप शुद्धोधन र मायादेवीको स्मरणमा निर्माण गरिएका मानिन्छन् ।
कपिलवस्तु क्षेत्रमा बुद्धसँग सम्बन्धित ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक महत्वका धेरै सम्पदा छन् तर संरक्षण नहुँदा जीर्ण भएका छन् । केही सम्पदा ढिस्कोका रूपमा मात्र अस्तित्वमा छन् भने कतिपयको उत्खनन भइसके पनि व्यवस्थित संरक्षण हुन सकेको छैन ।
स्थानीय शिवशङ्कर कान्दुका अनुसार पुरातत्व विभाग, लुम्बिनी विकास कोष र स्थानीय तहले समयमै यस्ता सम्पदाको संरक्षणमा ध्यान नदिए महत्वपूर्ण पुरातात्त्विक संरचना नष्ट हुने जोखिम छ । “यस्ता महत्व बोकेका सम्पदालाई समयमा संरक्षण गरिएन भने भविष्यमा खोजेर वा निर्माण गरेर पनि पुनः बनाउन सकिँदैन,” उहाँले भन्नुभयो ।
खुला आकाशमुनि रहेका जोडी स्तूप घाम, पानीलगायत प्राकृतिक कारणले क्षतिग्रस्त हुँदै गएको स्थानीय पथप्रदर्शक राजकुमार यादवले बताउनुभयो । उहाँका अनुसार स्तूपमाथि छानो र वरिपरि तारबारको व्यवस्था गर्नुका साथै नियमित सरसफाइ आवश्यक छ ।
जोडी स्तूपको संरक्षणका लागि चालु आर्थिक वर्षमै वरिपरि सुरक्षा पर्खाल निर्माण गर्ने योजना रहेको लुम्बिनी विकास कोष तिलौराकोटका प्रमुख दामोदर सापकोटाले बताउनुभयो । उहाँले स्तूप क्षेत्रको नियमित सरसफाइका लागि आवश्यक जनशक्तिको अभाव रहेको जानकारी दिनुभयो ।
पुरातत्व विभागले यी स्तूपको उत्खनन सन् १९६८ र १९६९ मा गरेको थियो । पुरातत्वविद्हरूका अनुसार स्तूप बुद्धका माता मायादेवी र पिता शुद्धोधनको स्मरणमा निर्माण गरिएको हुन सक्ने अनुमान छ । चौथो शताब्दीमा निर्माण भएको मानिएको ठूलो स्तूप चार चरणमा निर्माण गरिएको थियो भने सानो स्तूप एकैपटक निर्माण गरिएको पुरातात्त्विक अध्ययनबाट पुष्टि भएको छ ।
