काठमाडौं : नेपालीहरूको महान् चाड बडादसैँ र तिहार नजिकिँदै गर्दा देशभर उत्साह, उमङ्ग र पारिवारिक भेटघाटको तयारी भइरहेको छ। तर पछिल्लो समय बदलिँदो जीवनशैली, वैदेशिक रोजगारी, आर्थिक प्रतिस्पर्धा र पारिवारिक सम्बन्धमा बढ्दो दूरीका कारण चाडपर्वको परम्परागत आत्मीयता कमजोर हुँदै गएको अनुभूति धेरैले गर्न थालेका छन्।
कुनै समय दसैँ भन्नासाथ गाउँघर फर्किने, परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुने, मान्यजनबाट टीका र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने तथा आफन्तसँग सुखदुःख साटासाट गर्ने परम्परा नेपाली समाजको महत्त्वपूर्ण विशेषता थियो। विशेषगरी हजुरबा–हजुरआमाको उपस्थितिले परिवारलाई एकताबद्ध राख्ने र पुस्ताबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउने भूमिका खेल्थ्यो।
तर परिवारका ज्येष्ठ सदस्यहरूको निधनसँगै कतिपय घरमा पुरानो पारिवारिक एकता र आत्मीयता पनि क्रमशः हराउँदै गएको अनुभूति हुन थालेको छ। घर र गाउँ उही रहे पनि तिनलाई आफ्नोपन दिने मानिसहरू नहुँदा चाडपर्वसमेत भावनात्मक रिक्तताको कारण बन्ने गरेका छन्।
‘घर त छ, तर फर्केर जाने संसार रहेन’ भन्ने अनुभूति
बाल्यकालमा एउटै आँगनमा खेलेका, एउटै घरमा हुर्किएका र सुखदुःख बाँडेका आफन्तहरू समयसँगै टाढिँदै जाँदा चाडपर्वले पुराना सम्झना र अधुरा सम्बन्धलाई फेरि ताजा बनाउने गर्छन्।
सुखका समयमा नजिक देखिने मानिसहरू दुःखका बेला टाढिएको अनुभूति, सानातिना असमझदारीले वर्षौँ पुराना सम्बन्ध कमजोर बन्नु र अहंकारका कारण संवाद बन्द हुनु नेपाली समाजका लागि गम्भीर आत्मसमीक्षाका विषय हुन्।
प्राकृतिक विपद्, सशस्त्र द्वन्द्व र कोभिड–१९ महामारीजस्ता कठिन परिस्थितिले मानिसलाई जीवनको वास्तविक महत्त्व, पारिवारिक साथ र मानवीय संवेदनाको आवश्यकता सम्झाएका थिए। तर सामान्य अवस्था फर्किएसँगै मानिस फेरि व्यक्तिगत स्वार्थ, आर्थिक प्रतिस्पर्धा र सामाजिक प्रतिष्ठाको दौडमा केन्द्रित हुँदै गएको देखिन्छ।
परिवारमा बढ्दो दूरीले उठाएको सामाजिक प्रश्न
राजनीतिक नेतृत्वदेखि सर्वसाधारणसम्म एकता र सहकार्यको अपेक्षा गर्ने नेपाली समाजले आफ्नै घरपरिवारभित्रको सम्बन्धबारे पनि गम्भीरतापूर्वक सोच्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। एउटै घरमा हुर्किएका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीच सम्बन्ध कमजोर हुँदै जानु र सानातिना विवादले पारिवारिक एकतामा असर पार्नुले सामाजिक सम्बन्धको महत्त्वमाथि प्रश्न उठाएको छ।
समाजमा देखिने सबै सम्बन्धविच्छेद वा पारिवारिक दूरीलाई एउटै कारणले व्याख्या गर्न सकिँदैन। अन्याय, आर्थिक समस्या, पारिवारिक विवाद र व्यक्तिगत सीमाको पनि महत्त्व हुन्छ। तथापि, आपसी संवाद, सहानुभूति र क्षमाशीलताले धेरै सम्बन्धलाई पुनः जोड्न मद्दत गर्न सक्छ।
चाडपर्व केवल परम्परा होइन, सम्बन्ध जोड्ने अवसर पनि
दसैँ र तिहार नयाँ लुगा लगाउने, मिठा परिकार खाने र रमाइलो गर्ने अवसर मात्र होइनन्। यी चाडपर्व परिवारसँग समय बिताउने, पुराना मनमुटाव समाधान गर्ने, ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्ने र नयाँ पुस्तालाई आफ्नो संस्कृति तथा पारिवारिक इतिहाससँग जोड्ने महत्त्वपूर्ण अवसर पनि हुन्।
व्यस्त जीवनशैली र बदलिँदो सामाजिक परिवेशबीच चाडपर्वको वास्तविक अर्थ जोगाउन परिवारका सदस्यबीच संवाद, पारस्परिक सम्मान र आत्मीयतालाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।
सम्बन्ध सुधार्न सधैँ ठूलो त्याग आवश्यक हुँदैन। वर्षौँदेखि कुरा नभएको आफन्तलाई एउटा फोन गर्नु, मन दुखाएको भए माफी माग्नु वा परिवारसँग केही समय बिताउनु नै सम्बन्ध पुनः जोड्ने सुरुवात बन्न सक्छ।
समयसँगै घर, गाउँ र समाज बदलिनु स्वाभाविक हो। तर विकास र आधुनिकताको यात्रामा मानवीय संवेदना, पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भाव कमजोर हुनु चिन्ताको विषय हो।
दसैँ–तिहारको यस अवसरमा प्रत्येक परिवारले एउटा प्रश्न आफैँसँग सोध्न आवश्यक छ— हामीले घर त बनाइरहेका छौँ, तर के घरलाई घर बनाउने सम्बन्ध पनि जोगाइरहेका छौँ?
किनकि अन्ततः मानिसको जीवनलाई अर्थ दिने कुरा सम्पत्ति र प्रतिष्ठा मात्र होइनन्; उसलाई आफ्नोपनको अनुभूति गराउने मानिस, बाँडिएका सम्झना र कठिन समयमा प्राप्त हुने साथ पनि हुन्।
चाडपर्वको वास्तविक खुसी अरूलाई देखाउनमा होइन, आफ्ना मानिससँग मन खोलेर हाँस्न र एकअर्काको दुःख बुझ्न सक्नुमा छ।
