अमेरिका र इरानबीच बढ्दो तनावबीच पाकिस्तान अप्रत्याशित रूपमा कूटनीतिक केन्द्रमा उभिएको छ । विगतमा यस्ता उच्चस्तरीय वार्तामा कमै देखिने इस्लामावाद अहिले दुवै पक्षलाई वार्ताको टेबलमा ल्याउने महत्त्वपूर्ण मध्यस्थकर्ताको भूमिकामा देखिएको छ । यसले यसको क्षेत्रीय प्रभाव र रणनीतिक महत्त्वलाई नयाँ उचाइमा पुर्याएको सङ्केत दिएको छ ।
चौध दिने प्रारम्भिक युद्धविराममा अमेरिका र इरान सहमत भएपछि पाकिस्तानले आफ्नो कूटनीतिक सक्रियता खुला रूपमा अघि सारेको हो । प्रधानमन्त्री शहबाज शरीफ, विदेशमन्त्री इशाक डार र सेना प्रमुख असीम मुनीरले विश्व नेताहरूसँग भएका संवादहरू सार्वजनिक गर्दै आफ्नो भूमिकालाई स्पष्ट पारिरहनुभएको छ । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले समेत मुनीरप्रति सकारात्मक धारणा राख्दै अघिल्ला प्रयासहरूको प्रशंसा गर्दै आउनुभएको छ ।
पाकिस्तान यस भूमिकामा आउनुको प्रमुख कारण यसको दुवै पक्षसँगको सन्तुलित सम्बन्ध हो । वासिङ्टनसँग लामो समयदेखि कायम कूटनीतिक सम्बन्ध र इरानसँगको भौगोलिक तथा क्षेत्रीय निकटताले यसलाई विश्वासयोग्य सेतु बनाएको छ । प्रत्यक्ष संवाद सीमित रहेको अवस्थामा यस्तो मध्यस्थकर्ताको आवश्यकता अझ बढेको देखिन्छ ।
सरकारी स्रोतहरूका अनुसार पाकिस्तानको सार्वजनिक सक्रियता पछाडि हप्तौँदेखिको गोप्य कूटनीतिक प्रयास लुकेको छ । इस्लामावादले अमेरिका र इरानबीच सन्देश आदानप्रदान गराउँदै वार्ताको वातावरण तयार पारेको थियो । अमेरिकी प्रस्तावहरू इरानसम्म पुर्याउने र त्यहाँबाट प्रतिक्रिया फिर्ता पठाउने काममा पाकिस्तान सक्रिय रहेको बताइएको छ । यद्यपि प्रत्यक्ष सम्पर्क कसरी सञ्चालन भयो भन्ने विवरण खुलाइएको छैन । टर्की र इजिप्टले पनि पर्दा पछाडि सहयोग गरेको जनाइएको छ ।
तनाव चरम अवस्थामा पुगेको बेला अमेरिकी पक्षबाट कडा चेतावनीहरू आएका थिए । होर्मुज जलडमरूमध्य पुनः नखोले गम्भीर परिणाम भोग्नुपर्ने चेतावनीसँगै स्थिति थप संवेदनशील बनेको थियो । यही पृष्ठभूमिमा पाकिस्तानसहितका देशहरूले तीव्र कूटनीतिक पहल गरेपछि अन्ततः युद्धविराम घोषणा सम्भव भएको थियो । प्रधानमन्त्री शरीफले सार्वजनिक रूपमा युद्धविरामको घोषणा गर्दै दुवै पक्ष सहमत भएको जानकारी दिनुभएको थियो, जसलाई पछि अमेरिका र इरानले पुष्टि गरेका थिए ।
विश्लेषकहरूका अनुसार यसले पाकिस्तानलाई प्रभावशाली क्षेत्रीय शक्ति रूपमा पुनः स्थापित गर्ने अवसर दिएको छ । दक्षिण एसिया विज्ञ माइकल कुगेलम्यानले पनि पाकिस्तानले आफ्नो कूटनीतिक क्षमतामार्फत अन्तर्राष्ट्रिय विश्वास जित्ने सम्भावना बढेको उल्लेख गर्नुभयो ।
पाकिस्तानको यो भूमिकालाई यसको व्यापक रणनीतिक सम्बन्धहरूले पनि बल दिएका छन् । साउदी अरेबियासहित खाडी देशहरूसँगको घनिष्ठ सम्बन्ध, अमेरिकासँग सुधारोन्मुख सम्बन्ध र क्षेत्रीय सन्तुलन कायम राख्ने प्रयासले यसलाई यस्तो संवेदनशील अवस्थामा उपयोगी बनाएको छ । यद्यपि इजरायलसँग औपचारिक सम्बन्ध नभएकाले केही जटिलता पनि कायम छ ।
तर यो मध्यस्थता केवल प्रतिष्ठाको विषय मात्र नभई पाकिस्तानका लागि प्रत्यक्ष राष्ट्रिय हितसँग जोडिएको छ । ऊर्जा आपूर्ति र अर्थतन्त्रमा मध्यपूर्वमाथिको निर्भरता अत्यधिक भएकाले क्षेत्रीय युद्धले देशभित्रै ठूलो असर पारिरहेको छ । तेल र ग्यासको मूल्यवृद्धिले आर्थिक दबाब बढाएको छ भने विदेशी रोजगारबाट आउने रेमिट्यान्समा पनि जोखिम उत्पन्न भएको छ ।
यसैबीच, घरेलु सुरक्षामा पनि चुनौती थपिएको छ । अफगानिस्तानसँगको तनाव, आतङ्कवादी गतिविधि र इरानमाथि आक्रमणपछि देशभरि भएका विरोध प्रदर्शनहरूले आन्तरिक अवस्था जटिल बनाएका छन् । कराची लगायतका सहरमा हिंसात्मक झडपहरू हुँदा दर्जनौँ मानिसको ज्यान गएको छ ।
ऐतिहासिक रूपमा पनि पाकिस्तानले यस्ता मध्यस्थ भूमिकाहरू निर्वाह गर्दै आएको छ । सन् १९७० को दशकमा अमेरिका–चीन सम्बन्ध सुधारमा भूमिका खेलेको पाकिस्तानले पछि अफगानिस्तानसम्बन्धी जेनेभा सम्झौता र तालिबान–अमेरिका वार्तामा पनि योगदान दिएको थियो ।
यसरी हेर्दा, वर्तमान सङ्कटमा पाकिस्तानको सक्रियता आकस्मिक मात्र नभई दीर्घकालीन कूटनीतिक परम्परा, रणनीतिक सम्बन्ध र आफ्नै राष्ट्रिय स्वार्थको संयोजनको परिणाम हो । अहिले इस्लामावादमा हुने सम्भावित वार्ताले युद्धको दिशा परिवर्तन गर्छ कि गर्दैन भन्ने विश्वको चासोको विषय बनेको छ र त्यसको केन्द्रमा पाकिस्तान उभिएको छ ।
