काठमाडौं। एटम बम यस्तो शब्द हो, जसलाई सुन्दा धेरैको आङ सिरिङ हुन्छ र कतिपयलाई रिस पनि उठ्छ ।
तर, के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ कि यी विनाशकारी हतियारहरू निर्माण गरे पछि कहिलेसम्म ‘प्रयोग’ गर्न सकिन्छ ? के तिनीहरूको पनि म्याद सकिने मिति हुन्छ ? जस्तो कि हाम्रो फ्रिजमा राखिएको खाना जस्तै यो सडन सक्छ ? यस प्रश्नमा आज जवाफ खोजौं ।
वास्तवमा, एटम बम कुनै पनि खाद्य वस्तु सडे जस्तै गरी समाप्त हुँदैन। तिनीहरूको जीवनकाल धेरै कारकहरूमा निर्भर गर्दछ तर अरू भन्दा थोरै फरक हुन्छन। प्लुटोनियम वा युरेनियम जस्ता रेडियोधर्मी तत्वहरू परमाणु बमको मुटु हो। तिनीहरूको विशेषता यो हो कि तिनीहरू धेरै बिस्तारै विघटन पनि हुने गर्छन् ।
प्लुटोनियम–२३९ को आधा–जीवन मात्रै लगभग २४ हजार १ सय वर्षको हुन्छ जबकि युरेनियम–२३५ त्योभन्दा पनि लामो छ, करिब ७० करोड वर्ष। यसको मतलब यी तत्वहरूले आफ्नो आधा शक्ति गुमाउन हजारौं र लाखौं वर्ष लाग्नेछ। त्यसोभए, यस सन्दर्भमा तिनीहरू शताब्दीयौंसम्म पनि काम गर्न सक्षम हुन्छन त ?
तर, एटम बम भनेको रेडियोएक्टिभ तत्वहरूको थुप्रो मात्र होइन। यसले धेरै जटिल मेकानिकल र इलेक्ट्रोनिक प्रणालीहरू पनि समावेश गरेको हुन्छ । यी भागहरू समयको साथ बाहिर जान सक्छन। जस्तो कि कल्पना गर्नुहोस् त आजको ५०–१०० वर्ष पुरानो इलेक्ट्रोनिक उपकरणले राम्रोसँग काम गर्छ ? सायद
गर्ने छैन्।
त्यसैगरी, डिटोनेटर, विस्फोटक र बमका अन्य कम्पोनेन्टहरूले विश्वसनीयता गुमाउन सक्छन्। आणविक हतियारहरू लगभग ३० देखी ५० वर्षसम्म रहन्छन्, जब तिनीहरू हिलियम गिरावटद्वारा नष्ट हुन्छन्। आणविक हतियारहरू सामान्यतया उच्च विकिरण वातावरणमा लगभग एक दशकसम्म रहन्छन। त्यसपछि तिनीहरू नष्ट हुन्छन् वा निष्क्रिय हुन्छन्।
आणविक बमबाट उत्पादित अधिकांश रेडियोएक्टिभ आइसोटोपको आधा जीवन लगभग ५० देखी ६० वर्षको हुन्छ। केही आधुनिक आणविक हतियारहरूले ट्रिटियम भनिने अर्को रेडियोधर्मी ग्याँस प्रयोग गर्दछ, जसले विस्फोटको सम्भावना बढाउन मद्दत गर्दछ।
तर, ट्रिटियमको आयु २४ वर्ष मात्र हुन्छ। यसको अर्थ हरेक २४ वर्षमा यसको सम्पूर्ण मात्रा हेलियममा परिणत हुन्छ, जसको कुनै उपयोग हुँदैन । तसर्थ, ट्रिटियम भएका बमहरू समय समयमा रिफिल गर्न आवश्यक छ। अन्यथा उनीहरुको क्षमता घट्नेछ ।
यद्यपि रेडियोधर्मी तत्वहरू धेरै लामो समयसम्म टिक्न सक्छन्। तर, बमका अन्य नाजुक भागहरू भने विशेष गरी विस्फोटक र इलेक्ट्रोनिक कम्पोनेन्टहरू, समयसँगै प्रयोग गर्न नसकिने हुन सक्छन्। यी कारणले गर्दा अनावश्यक विस्फोट हुनेछ तर पूर्ण क्षमतामा भने हुँदैन, यद्दपी त्यसले जोखिम भने बढाउँछ ।
यही कारणले गर्दा आणविक हतियार भएका देशहरूले नियमित रूपमा आफ्नो हतियारहरूको निरीक्षण र मर्मत गरि राख्छन। पुराना कम्पोनेन्टहरू प्रतिस्थापन गरिन्छ र यो सुनिश्चित गरिन्छ कि हतियार सुरक्षित र प्रभावकारी छ कि छैन ? तर यो धेरै जटिल र महँगो काम हो।
