काठमाडौं । नेपालमा बाढी आएको हो। पहिरो गएको हो। नदीले पुल र सडक बगाएको हो। केही पर्यटकीय क्षेत्रमा पर्यटक अलपत्र परेका पनि हुन्। कतिपय ठाउँमा होटल, पदमार्ग, सडक र पर्यटकीय पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुगेको पनि तथ्य हो।
तर, यससँगै अर्को तथ्य पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। बाढीले प्रभावित गरेको भूगोल र सामाजिक सञ्जाल तथा अन्तर्राष्ट्रिय सूचनामा बनेको नेपालको जोखिमको तस्वीर एउटै छैन।
अगस्ट २६ मा भोटेकोशी र त्रिशूली नदी प्रणालीमा आएको विनाशकारी बाढीले रासुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, तनहुँ, चितवनलगायतका क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्यायो। त्यसपछि सडक अवरोध, पर्यटकको उद्धार, होटलमा क्षति र सम्पर्कविहीन भएका विदेशी पर्यटकका समाचार विश्वभर पुगे।
त्यसको असर पर्यटक पुग्ने वास्तविक गन्तव्यभन्दा धेरै टाढासम्म फैलियो।
पोखरा, चितवन, लुम्बिनी, सगरमाथा, अन्नपूर्ण, मनास्लु, कञ्चनजंघा, डोल्पा, रारा र हुम्लाका कतिपय गन्तव्यमा प्रत्यक्ष भौतिक क्षति नभए पनि बाढीका तस्वीर र समाचारले पर्यटकको निर्णय प्रभावित गर्यो।
पर्यटन व्यवसायीहरूले सेप्टेम्बरदेखि नोभेम्बरसम्मको मुख्य सिजनका बुकिङमा रद्द र स्थगनको दबाब महसुस गरे। काठमाडौंका होटलहरूले समेत बाढीपछि बुकिङ घटेको बताएका थिए।
नेपाल पर्यटन बोर्डले सेप्टेम्बरमै ‘नेपाल बन्द छैन’ भन्ने सन्देशसहित अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सूचना अभियान अघि बढाउनुपर्यो।
बोर्डको आधिकारिक सूचनाले पनि प्राकृतिक विपद्बाट केही क्षेत्र प्रभावित भए पनि देशको ठूलो हिस्सा सामान्य रूपमा सञ्चालनमा रहेको स्पष्ट पारेको थियो।
यसले समस्या कहाँ छ भन्ने देखाउँछ। नेपालमा प्राकृतिक विपद् आएको हो, तर त्यसको भौगोलिक सीमा र पर्यटन बजारमा बनेको धारणाबीच ठूलो अन्तर देखिएको छ।
सरकारको द्रुत मूल्यांकनले पर्यटन क्षेत्रमा मात्रै ५२ अर्ब ६७ करोड ४५ लाख रुपैयाँभन्दा बढीको प्रारम्भिक क्षति देखाएको छ।
होटल, विदेशी पर्यटन आम्दानी, पर्यटक व्यवस्थापन, पर्यटन पूर्वाधार, यातायात, रेस्टुरेन्ट, पदमार्ग र स्थानीय कारोबारमा ठूलो असर परेको छ।
यो क्षति वास्तविक हो। तर, क्षति भएको क्षेत्रलाई पूरै नेपालसँग जोडेर बुझ्दा अर्को आर्थिक जोखिम सिर्जना हुन्छ।
सुरक्षित गन्तव्यको माग पनि घट्छ, होटलको कोठा खाली हुन्छ, विमानको सिट नभरिन सक्छ, स्थानीय उत्पादनको खपत घट्छ र पर्यटनसँग प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका हजारौं मानिसको आम्दानी प्रभावित हुन्छ।
यही अन्तर अहिले नेपालको पर्यटन उद्योगको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ।
क्षति भयो, तर नेपाल बन्द भएन
नेपालमा पर्यटनको मुख्य सिजन सेप्टेम्बरदेखि नोभेम्बरसम्म हो। यही समयमा हिमाली क्षेत्रमा मौसम खुल्दै जान्छ, पदमार्गमा हिँड्ने विदेशी पर्यटक बढ्छन्, होटलको कोठा भरिन थाल्छ र पर्वतारोहण तथा साहसिक पर्यटनको कारोबार तीव्र हुन्छ।
तर यसपटक मुख्य सिजन सुरु हुनुअघि नै भोटेकोशीको बाढी आयो।
अन्तर्राष्ट्रिय समाचारमा बाढी, सडक क्षति, उद्धार र पर्यटक बेपत्ताका समाचार प्राथमिकतामा आए। त्यसपछि सामाजिक सञ्जालमा त्यही दृश्य अझ ठूलो आकारमा फैलियो।
पर्यटकका लागि काठमाडौं, पोखरा वा सगरमाथाको बाटो सुरक्षित छ कि छैन भन्ने प्रश्नभन्दा पहिला ‘नेपाल जान सुरक्षित छ कि छैन’ भन्ने प्रश्न सिर्जना भयो।
यो धारणा पर्यटन व्यवसायका लागि महँगो साबित भयो।
काठमाडौंका होटल व्यवसायीले सेप्टेम्बर-नोभेम्बरका लागि आएको बुकिङ बाढीपछि रद्द हुन थालेको बताएका थिए।
पर्यटनको मुख्य सिजनमा यस्तो रद्दीकरणले होटल मात्र होइन, ट्राभल कम्पनी, गाइड, चालक, रेस्टुरेन्ट, विमान सेवा, हस्तकला व्यवसाय, ट्याक्सी र स्थानीय आपूर्ति शृंखलामा समेत असर पुर्याउँछ।
तर यहाँ एउटा तथ्यले तस्वीरलाई अझ जटिल बनाउँछ।
नेपालले सेप्टेम्बर २०२६ मा ८८ हजार २४८ विदेशी पर्यटक भित्र्याएको छ। यो अघिल्लो वर्षको सेप्टेम्बरको ७८ हजार ७११ भन्दा १२.१ प्रतिशत बढी हो।
अगस्टमा ८५ हजार ४४४ पर्यटक आएका थिए। जनवरीदेखि सेप्टेम्बरसम्मको कुल आगमन ८ लाख ६५ हजार ९२० पुगेको छ।
यसको अर्थ बाढीपछि नेपाल आउने विदेशी पर्यटकको संख्या समग्रमा ध्वस्त भएको छैन।
समस्या अर्को ठाउँमा छ। पर्यटकको कुल संख्या बढे पनि कुन गन्तव्यमा कति पर्यटक पुगे, कति बुकिङ रद्द भयो, कति दिन बसे, कति खर्च गरे र कुन क्षेत्रमा कारोबार घट्यो भन्ने तथ्यांकले वास्तविक क्षति देखाउँछ।
यही कारण ‘नेपालमा पर्यटक आएनन्’ भन्नु पनि गलत हुन्छ र ‘पर्यटनमा खासै असर परेन’ भन्नु पनि गलत हुन्छ।
सरकारको ५२ अर्ब ६७ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको क्षति अनुमान र सेप्टेम्बरको बढेको पर्यटक आगमन एकैपटक हेर्नुपर्ने कारण यही हो। विपद्को भौतिक क्षति र सूचनाको बजारमा परेको प्रभाव एउटै सूचकले नाप्न सकिँदैन।
नेपाल पर्यटन बोर्डले सेप्टेम्बर १ मै ‘नेपाल बन्द छैन’ भन्दै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सन्देश पुर्याउनुपर्ने अवस्था आउनु आफैंमा यसको प्रमाण हो।
८० प्रतिशत गन्तव्य खुला
बाढीपछि नेपालको पर्यटन क्षेत्रबारे सबैभन्दा बढी फैलिएको भ्रम पदयात्रासँग जोडिएको छ।
बाढीका कारण लाङटाङतर्फ जाने पहुँचमार्गमा ठूलो क्षति पुगेको हो। रसुवागढी हुँदै कैलाश मानसरोवर जाने मार्ग पनि प्रभावित भयो। केही सडक र पुल क्षतिग्रस्त भए। केही क्षेत्रमा वैकल्पिक बाटो प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था आयो।
तर त्यसको अर्थ सगरमाथा, अन्नपूर्ण, मनास्लु, कञ्चनजंघा, मकालु, डोल्पा वा पश्चिम नेपालका सबै पदमार्ग बन्द भएका होइनन्।
ट्रेकिङ एजेन्सिज एसोसिएसन अफ नेपालले बाढीपछि मार्गअनुसार सुरक्षा अवस्था सार्वजनिक गर्दै आएको छ। यसको सूचनाअनुसार धेरै प्रमुख पदयात्रा गन्तव्य सुरक्षित रहे पनि केही गन्तव्यमा पुग्ने पहुँचमार्ग प्रभावित छन्।
यसमा एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता छ। गन्तव्य सुरक्षित हुनु र गन्तव्यसम्म पुग्ने सडक सुरक्षित हुनु एउटै कुरा होइन।
उदाहरणका लागि लाङटाङ तथा क्यान्जिन क्षेत्रका उच्च भाग सुरक्षित भए पनि बाढीले धुन्चे, स्याफ्रुबेंसीतर्फको पहुँचमा समस्या सिर्जना गरेको थियो। त्यसका कारण वैकल्पिक ट्रेकिङ मार्गको सुझाव दिइएको थियो।
अर्कोतर्फ, सगरमाथा क्षेत्रको मुख्य पदयात्रा मार्ग बाढीबाट प्रभावित भएको थिएन। अन्नपूर्ण क्षेत्र पनि भोटेकोशी बाढीको प्रत्यक्ष प्रभावबाट बाहिर थियो। मनास्लु र अन्य हिमाली क्षेत्रका धेरै पदमार्गसमेत सञ्चालनमा थिए।
यसकारण ‘नेपालको ट्रेकिङ बन्द छ’ भन्ने सामान्यीकृत सूचना तथ्यसँग मेल खाँदैन।
टानले सार्वजनिक गरेको मार्गगत अवस्थालाई आधार मान्दा नेपालको ठूलो हिस्सा पर्यटनका लागि खुला रहेको देखिन्छ।
व्यवसायीहरूले ८० प्रतिशतभन्दा बढी पर्यटकीय क्षेत्र र पदमार्ग सुरक्षित रहेको दाबी गरेका छन्। तर, यो राष्ट्रिय सरकारी गणना होइन, पर्यटन क्षेत्रको मार्गगत अवस्थाको व्यवसायी मूल्यांकनका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
यही सूचनालाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अझ व्यवस्थित ढंगले पुर्याउन नसक्नु अहिलेको कमजोरी हो।
नेपालसँग पर्यटकको सुरक्षा अवस्थाबारे जानकारी दिने संस्थागत संयन्त्र पनि छ। नेपाल पर्यटन बोर्ड र टानले ट्रेकर्स इन्फर्मेसन म्यानेजमेन्ट सिस्टम सञ्चालन गर्दै आएका छन्।
यसको उद्देश्य पर्यटकको यात्रा विवरण राख्नु र दुर्घटना वा प्राकृतिक विपद्का बेला खोज तथा उद्धारमा सहयोग गर्नु हो।
तर विपद् भएको बेला सूचना व्यवस्थापनको अर्को पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। उद्धारका लागि पर्यटक कहाँ छन् भन्ने थाहा पाउनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। बाँकी देश कहाँ सुरक्षित छ भन्ने सूचना पनि विश्व बजारले समयमै पाउनुपर्छ।
यही ठाउँमा नेपालको पर्यटन सूचना प्रणाली कमजोर देखियो।
हिल्सासम्म पुग्यो बाढीको भ्रम
भोटेकोशीको बाढी र हुम्लाको हिल्सा भौगोलिक रूपमा एउटै क्षेत्र होइनन्। तर पर्यटन बजारमा दूरीभन्दा सूचना छिटो यात्रा गर्छ।
कैलाश मानसरोवर जाने भारतीय तीर्थयात्रीका लागि हिल्सा महत्वपूर्ण प्रवेशद्वार हो। हुम्लाको सिमकोटबाट हिल्सासम्मको पर्यटन अर्थतन्त्र धार्मिक पर्यटनमा निर्भर छ।
होटल, विमान सेवा, हेलिकोप्टर, घोडा, भरिया, स्थानीय खाद्यान्न, पसल र यातायात यसैसँग जोडिएका छन्।
व्यवसायीका अनुसार भोटेकोशी बाढीपछि नेपालभर यात्रा असुरक्षित भएको सन्देश फैलिएपछि हिल्सा र मानसरोवर यात्रामा समेत असर परेको छ।
व्यवसायीको तथ्यांकअनुसार यस वर्ष हिल्सा नाका हुँदै ५ हजार ६१४ जना कैलाश–मानसरोवर तीर्थयात्री पुगिसकेका थिए। तर अन्तिम चरणमा करिब ४ हजार यात्रुले यात्रा रद्द गरेको दाबी गरिएको छ।
यदि एक पर्यटकबाट औसत ४ लाख रुपैयाँबराबरको कारोबार हुने व्यवसायीहरूको अनुमानलाई आधार मान्ने हो भने ४ हजार यात्रुको रद्दीकरणले करिब १ अर्ब ६० करोड रुपैयाँ बराबरको सम्भावित कारोबार प्रभावित हुन्छ।
यो सरकारी लेखापरीक्षणबाट प्रमाणित भएको क्षति होइन। यो व्यवसायीको औसत कारोबार र रद्द भएको यात्रुको संख्यामा आधारित अनुमान हो। तर, हुम्लाको पर्यटन अर्थतन्त्र कति सानो आधारमा चल्छ भन्ने बुझ्न यो आँकडा महत्वपूर्ण छ।
सिमकोट र हिल्सामा रहेका होटलले पर्यटक नआएपछि कोठा मात्र खाली राख्दैनन्। उनीहरूले स्थानीय उत्पादन पनि कम खरिद गर्छन्।
मार्सी चामल, फापर, कोदो, स्याउ, ओखरलगायत स्थानीय उत्पादन पर्यटन बजारमा खपत हुन्छ। पर्यटक घट्दा होटलको भान्छामा स्थानीय उत्पादनको माग घट्छ। त्यसपछि किसान, व्यापारी, ढुवानीकर्ता र होटलबीचको कारोबार शृंखला कमजोर हुन्छ।
विमानस्थलको कारोबारमा समेत यसको असर पर्छ। पर्यटकीय सिजनमा सिमकोट विमानस्थलमा दैनिक दर्जनौं उडान हुने र हेलिकोप्टर सेवा चल्ने व्यवसायीहरूको भनाइ छ।
पर्यटक घटेपछि उडान संख्या पनि घटेको उनीहरूले बताएका छन्।
यसको अर्को असर भरियामा पर्छ। पर्यटकका सामान बोक्ने भरियाले प्रतिदिन पाउने आम्दानी स्थानीय अर्थतन्त्रका लागि सानो रकम देखिए पनि दुर्गम क्षेत्रमा त्यो परिवारको नगद आम्दानीको मुख्य स्रोत हुन सक्छ।
त्यसैले एउटा विदेशी पर्यटक रद्द हुँदा होटलको एउटा कोठा मात्र खाली हुँदैन।
विमानको एउटा सिट, चालकको एउटा यात्रा, भरियाको एउटा भारी, होटलको एउटा खाना र किसानको एउटा उत्पादनको बिक्री पनि हराउन सक्छ। यही पर्यटनको बहुगुणक प्रभाव हो।
