काठमाडौं । नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा रहस्यमय र दर्दनाक घटनामध्ये एक मानिएको नारायणहिटी दरबार हत्याकाण्डले २५ वर्ष पूरा भएको छ । तर यति लामो समय बितिसक्दा पनि घटनाको वास्तविक सत्य सार्वजनिक हुन सकेको छैन। तत्कालीन राजा वीरेन्द्रसहित राजपरिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएको उक्त घटनाले नेपाली समाज, राजनीति र राज्य संयन्त्रमाथि गहिरो प्रश्न उठाएको थियो, जुन आज पनि पूर्ण रूपमा समाधान हुन सकेको देखिँदैन।
वि.सं. २०५८ साल जेठ १९ गते नारायणहिटी दरबारभित्र भएको गोलीकाण्डमा तत्कालीन राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्या, युवराज दीपेन्द्र, राजकुमार निराजन, राजकुमारी श्रुति लगायत ११ जनाको ज्यान गएको थियो। तत्कालीन छानबिन समितिले युवराज दीपेन्द्रलाई घटनाको मुख्य दोषी ठहर गर्दै प्रतिवेदन सार्वजनिक गरे पनि आम नागरिकको ठूलो हिस्साले उक्त निष्कर्षलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न सकेको छैन।
दरबार हत्याकाण्डको अनुसन्धान सुरुदेखि नै सीमित दायरामा राखिएको, स्वतन्त्र अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान नगरिएको र प्रमाण संकलन प्रक्रियामाथि प्रश्न उठेको आरोप आजसम्म कायम छ। यही कारण यो घटना केवल “हत्या काण्ड” नभई “रहस्य”का रूपमा नेपाली जनमानसमा जीवित रहेको देखिन्छ।
गणतन्त्र स्थापनापछि बनेका विभिन्न सरकारले सत्यतथ्य बाहिर ल्याउने प्रतिबद्धता जनाए पनि व्यवहारमा कुनै निर्णायक कदम चाल्न सकेनन्। प्रत्येक वर्ष जेठ १९ गते नजिकिँदै जाँदा छानबिनको माग चर्किने, तर केही समयपछि विषय पुनः सेलाउने प्रवृत्ति दोहोरिँदै आएको छ।
यहीबीच अहिले प्रश्न वर्तमान प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहतर्फ केन्द्रित हुन थालेको छ। आफूलाई परम्परागत राजनीतिक संरचनाभन्दा फरक र “सिस्टम चुनौती दिने” नेताका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका प्रधानमन्त्री शाहले के दरबार हत्याकाण्डको निष्पक्ष र स्वतन्त्र अनुसन्धान प्रक्रिया अघि बढाउने साहस गर्लान् ?
विश्लेषकहरूका अनुसार यो केवल एउटा आपराधिक घटनाको अनुसन्धानको विषय मात्र होइन, राज्यको पारदर्शिता र राजनीतिक इच्छाशक्तिको परीक्षा पनि हो। यदि सरकारले नयाँ आयोग गठन गरेर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको स्वतन्त्र अनुसन्धान प्रक्रिया अघि बढाउँछ भने त्यसले जनविश्वास पुनः निर्माण गर्न सहयोग पुग्न सक्छ। तर, शक्तिकेन्द्र र ऐतिहासिक संवेदनशीलतासँग जोडिएको विषय भएकाले कुनै पनि सरकारले यसलाई सहज रूपमा अघि बढाउन नसकेको तथ्य पनि स्पष्ट छ।
नारायणहिटी दरबार अहिले संग्रहालयमा रूपान्तरण भइसकेको छ। हजारौं आन्तरिक तथा विदेशी पर्यटक त्यहाँ पुगेर तत्कालीन राजदरबारको जीवनशैली हेर्छन्। तर अधिकांशको मनमा एउटै प्रश्न अझै जीवित छ–आखिर त्यो रात वास्तवमा के भएको थियो ?
२५ वर्ष बितिसक्दा पनि न निष्कर्षमा सर्वस्वीकार्यता छ, न दोषीप्रति स्पष्ट न्यायिक प्रक्रिया। यही कारण दरबार हत्याकाण्ड नेपालको इतिहासमा केवल एउटा घटना होइन, राज्यप्रतिको अविश्वास र अनुत्तरित प्रश्नहरूको प्रतीक बनेको हो । वर्तमान सरकारले यो विषयलाई फेरि औपचारिक अनुसन्धानको दायरामा ल्याउने साहस गर्छ कि अघिल्ला सरकारझैँ मौन बस्नेछ। अब हेर्न बाँकी छ ।
