काठमाडौं- मानिसको सामाजिक जीवनमा आत्मविश्वास घटाउने, नजिकको सम्बन्धमा असहजता ल्याउने र कहिलेकाहीँ गम्भीर स्वास्थ्य समस्याको संकेत दिने लक्षण हो – मुख गन्हाउने समस्या।
यो अवस्था चिकित्सा भाषामा ह्यालिटोसिस (Halitosis) भनिन्छ। धेरैले लाजका कारण यो विषयमा खुलेर बोल्दैनन् तर नेपालमा मात्र होइन, विश्वभरका ३० प्रतिशतभन्दा बढी मानिसलाई कहिलेकाहीँ यो समस्या पर्ने गरेको अध्ययनहरूले देखाउँछ। यस समस्याको कारण सानोदेखि गम्भीरसम्म हुन सक्छ, र सजिलो उपचार वा रोकथामको उपाय पनि छ।
मुख गन्हाउने मुख्य कारणहरू
मुख गन्हाउनुका पछाडि धेरै कारण हुन सक्छन्। केही सामान्य र केही लुकेका कारण यस्ता छन्:
१. मुखको सरसफाइको कमी
मुख सफा नगर्दा दाँत, जिब्रो र गिजामा खाद्यान्नका कण अड्कन्छन्। त्यसमा ब्याक्टेरिया वृद्धि भएर सल्फर युक्त ग्यास (Volatile Sulphur Compounds – VSC) उत्पादन गर्छन्, जसले मुख गन्हाउँछ।
२. जिब्रो सफा नगर्नु
जिब्रोमा सबैभन्दा धेरै ब्याक्टेरिया बसोबास गर्छन्। जिब्रो नपखाल्दा वा ब्रश नगर्दा खराब गन्ध पैदा हुन्छ।
३. दाँतको रोगहरू (पायरिया, क्याभिटी आदि)
दाँतमा किरा लाग्ने, गिजामा सुजन, रगत आउने वा पायरियाले पनि मुख गन्हाउने सम्भावना अत्यधिक हुन्छ।
४. सुक्खा मुख
थुकको कमी हुँदा ब्याक्टेरिया बढ्न थाल्छन् र मुख गन्हाउँछ। लामो समय नबोलेको, पानी नपिएको वा केही औषधिको असरले पनि यस्तो हुन्छ।
५. धूम्रपान र मद्यपान
चुरोट, गुटखा, सुपारी, रक्सी आदि सेवन गर्ने बानीले मुखमा गन्ध मात्र होइन, मुखको ऊतक (tissue) पनि बिगार्ने गर्छ।
६. पाचन प्रणालीको गडबडी
ग्यास्ट्रिक, अम्लपित्त, कब्जियत वा पेट सफा नहुनु पनि अप्रत्यक्ष रूपमा मुख गन्हाउने कारण हुन सक्छ।
७. नाक, गलाको संक्रमण
साइनोसाइटिस, टन्सिलमा संक्रमण वा गिजामा पिप आउँदा पनि मुखबाट गन्ध आउन सक्छ।
८. केही विशेष आहार
प्याज, लसुन, माछा, मासुजस्ता खाना खाएपछि पनि केही समय मुखमा गन्ध रहन्छ। यस्ता गन्ध शरीरबाट निस्किने ग्यासका कारण पनि हुन सक्छन्।
चिकित्सकीय परीक्षणको आवश्यकता कहिले?
मुख गन्हाउने समस्या यदि दीर्घकालसम्म (२ हप्ता भन्दा बढी) रहन्छ
- मुखको सरसफाइ,
- दाँत र गिजाको अवस्था,
- जिब्रो र टन्सिल,
- पेट वा पाचन प्रणालीको अवस्था
परीक्षण गरेर वास्तविक कारण पत्ता लगाएर उपचार गर्नेछन्।
समाधान र उपचार
नियमित मुखको सफा राख्ने
दिनमा २ पटक ब्रश गर्ने (बिहान उठेपछि र सुत्नुअघि)
जिब्रो क्लिनर प्रयोग गरी जिब्रो सफा गर्ने
फ्लसिङ (Flossing) गरेर दाँतको बिचमा अड्केको खाना निकाल्ने
एल्कोहोल मुक्त माउथवाश प्रयोग गर्ने
पर्याप्त पानी पिउने
दिनमा कम्तीमा २.५ देखि ३ लिटर पानी पिउँ।
मुख सुख्खा हुन नदिने, थुक सन्तुलनमा राख्ने।
खानपान सुधार
अधिक चिनीयुक्त, तैलीय वा प्याज/लसुनजन्य खाना कम गर्नुहोस्।
हरियो सागसब्जी, फलफूल, लसुनको सट्टा धनियाँ, तुलसी, सिट्रस फलफूल प्रयोग गर्नुहोस्।
बेसार, सुपारी, इलायची, अदुवा, लौंग चपाउनु स्वाभाविक mouth freshener हो।
धूम्रपान/मद्यपान त्याग
चुरोट वा रक्सी छाडेपछि २–३ हप्तामै गन्ध हट्न सक्छ।
पाचन समस्या भए उपचार गर्ने
ग्यास्ट्रिक वा कब्जियत छ भने चिकित्सकको सल्लाहमा नियमित औषधि सेवन गर्नुहोस्।
नियमित पेट सफा राख्ने आहार अपनाउनुहोस् — फाइबरयुक्त खाना, गुनगुना पानी, बेसार पानी, हरियो चिया आदि।
घरेलु उपचारका केही उपाय
लौंग वा इलायची चपाउनुहोस् – mouth freshener जस्तै काम गर्छ।
बेकिङ सोडा पानीमा घोलेर कुल्ला गर्नुहोस् – ब्याक्टेरिया मार्छ।
तुलसी वा पुदिनाको पात चपाउनुहोस् – गन्ध हटाउँछ।
सागपात, धनियाँ, सुपारीको गुट्का होइन, असल पान प्रयोग गर्न सकिन्छ।
