काठमाडौँ । यो शताब्दीको अन्त्य हुनुअघि अर्थात् ७७ वर्षपछि विश्वको जनसंख्या घट्ने अनुमान गरिएको छ । यो १४औं शताब्दीको प्लेग महामारीपछि पहिलो पटक हुनेछ । औद्योगिक क्रान्तिपछि करिब २५० वर्षसम्म जनसंख्या बढ्दै गयो । जनसङ्ख्या वृद्धिको चिन्ता पनि व्यक्त गरिएको छ ।
यस पटक जनसंख्या घट्नुको कारण मृत्यु होइन, प्रजनन दरमा आएको गिरावट हो । अधिकांश देशमा प्रति महिला औसत जन्मदरमा कमी आएको छ । यसलाई विश्व अर्थतन्त्रका लागि संकटका रूपमा हेरिएको छ । २००० मा प्रजनन दरप्रति महिला २.७ थियो, जुन प्रतिस्थापन दर (प्रति महिला जन्म) २.१ भन्दा बढी थियो, जसले जनसंख्यालाई स्थिर राख्छ । तर आज प्रजनन दर २.३ छ र घट्दै गएको छ ।
कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) को हिसाबले १५ अग्रणी देशहरूमा प्रतिस्थापन दरहरू भन्दा कम प्रजनन दरहरू छन् । यसमा अमेरिकासँगै चीन र भारत पनि पर्छन् । सन् २०५० को दशकमा अफ्रिका बाहिरको विश्वको जनसंख्या उच्च हुने अनुमान गरिएको छ ।
वातावरण र जलवायु विज्ञहरूले घट्दो जनसंख्यालाई पृथ्वीको हितमा मान्न सक्छन् तर यसमा धेरै समस्या छन् । विश्वका धेरै देशहरूमा काम गर्ने जनसङ्ख्यामा कर मार्फत वृद्धहरूलाई पेन्सन दिइनेछ । धनी देशहरूमा, हाल ६५ वर्षभन्दा माथिका प्रत्येक व्यक्तिको लागि २० देखि ६४ वर्ष उमेरका तीन व्यक्तिहरू छन् । २०५० सम्म, यो संख्या दुई भन्दा कम हुनेछ । यसले कर र अवकाश उमेर बढाउनेछ । बचतमा कम प्रतिफल हुनेछ । सरकारको बजेटमा संकट आउनेछ ।
आर्टीफिसीयल इन्टेलिजेन्सबाट मानव संसाधनको लागि क्षतिपूर्तिको अपेक्षा यस्तो अवस्थामा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) ले आशा जगाएको विज्ञहरू बताउँछन् । एआईको सहयोगले अर्थतन्त्रले मानव संसाधनको अभावलाई हटाउन सक्छ । यसबाट सेवानिवृत्त व्यक्तिहरूले समर्थन प्राप्त गर्न जारी राख्नेछ । एआई आफैंले विचारहरू उत्पन्न गर्नेछ र यसले मानव बुद्धिको आवश्यकतालाई कम गर्नेछ । रोबोटिक्सको साथमा, एआईले वृद्धहरूको हेरचाहमा मानवीय खाडल पनि भर्नेछ । यस्तो अवस्थामा एआईले मानिसको अभावलाई पूरा गर्न सक्ने नयाँ आविष्कारको माग बढ्नेछ ।
युवा पुस्ताको अभावले स्टार्टअपलाई असर गर्ने
मनोवैज्ञानिकहरू विश्वास गर्छन्, युवा जनसंख्यामा नयाँ तरिकामा समस्याहरू समाधान गर्न रचनात्मक सोचको लागि ठूलो क्षमता छ । यस्तो अवस्थामा युवा जनसङ्ख्यामा कमी आएपछि विश्वमा नवप्रवर्तन ९स्टार्टअप० प्रभावित हुनेछ । परिवर्तन ल्याउन युवा पुस्ताले सहयोग गर्छ । युवा आविष्कारकहरूबाट आउने पेटेन्टहरू आविष्कारहरू चलाउँछन् । अर्कोतर्फ देशमा वृद्धवृद्धाको वर्चस्व छ भने युवा जनसङ्ख्या कम उद्यमशील र जोखिम मोल्न हिचकिचाउँछ । वृद्धवृद्धाहरू विकास नीतिहरूप्रति कम चासो राख्छन् ।
अध्यागमनले समस्या समाधान गर्दैन
देशहरूमा अध्यागमनबाट कामदारको अभाव हटाउन माग गर्दै विज्ञहरू प्रजनन दरमा आएको कमी विश्वव्यापी हुने बताउँछन्, यस्तो अवस्थामा स्थिति नबदलिए शिक्षित युवाको संकट आउन सक्छ । संसारभरका कामदारहरू । जनसङ्ख्याको अभावमा परेका धेरै देशले अन्य मुलुकबाट कामदार बोलाउने सम्झौता गरेर अभाव मेटाउँदै आएका छन् । दक्ष र अदक्ष युवाको अभावलाई हटाउन जापानले भारतबाट युवालाई बोलाएर तालिम दिने पहल गरेको छ ।
