काठमाडौं – साढे ३ वर्षअघि आफ्नो पहिलो नेपाल भ्रमणका क्रममा चिनियाँ राष्ट्रपति सी चीनफिङले चीन र नेपालबीच बहुआयामिक सम्पर्क सञ्जाल निर्माणमा जोड दिने बताए । उनको यो अभिव्यक्तिपछि नेपाली व्यवसायीमाझ केही उत्साह जगाएको थियो ।
विशेषगरी भूकम्पयता चीनसँगका सबै नाका ठप्पप्रायः हुँदा ठूला व्यवसायीमात्र नभएर सीमानजिकका साना पसल व्यवसाय गर्ने पनि संकटमा परेका थिए । चीनसँगको नाकानजिकका सधैं गुल्जार हुने बजार सुनसान भएका थिए । चिनियाँ राष्ट्रपतिको त्यो अभिव्यक्ति नाकाहरु पुरानै अवस्थामा फर्किने अपेक्षा गरे पनि अवस्था ज्यूँका त्यूँ रहँदा व्यवसायी निराश बनेका छन् ।
नेपाल र चीनबीच १४ सय १४ किलोमिटर लामो सीमारेखा छ, जहाँ विशेषगरी ६ वटा नाका सञ्चालनमा छन् । रसुवाको रसुवागढी, सिन्धुपाल्चोकको तातोपानी, हुम्लाको हिल्सा, मुस्ताङको कोरला, संखुवासभाको किमाथाङका र ताप्लेजुङको ओलाङचुङगोला (टिप्ताला) ।
तर, यथार्थमा भने रसुवागढी र तातोपानी मात्र आंशिक रुपमा सञ्चालनमा छन् । यीसहित चीनसँगका सबै नाका ८ वर्षयता ठप्पप्रायः छन् । चीनले विभिन्न कारण देखाउँदै अघोषित ‘नाकाबन्दी’ लगाउँदा त्यहाँबाट सामान आयात गर्ने ठूला व्यवसायी धराशयी बनेका छन् ।
कुनै बेला चहलपहल हुने तातोपानी बजार ८ वर्षयता सुनसान छ । भूकम्पपछि चीनले नाका बन्द र आवतजावत रोकेपछि यहाँका व्यवसायी विस्थापित नै हुनुपरेको सिन्धुपाल्चोक उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष होमबहादुर बस्नेतले पर्दाफासलाई बताए । ‘भूकम्पअघि नाका सञ्चालनमा थियो । आन्तरिक पर्यटक पनि तातोपानी नुहाउन, खासा घुम्न र सीमावर्ती बजारमा सस्तोमा सामान किन्न भन्दै आउँथे । अहिले सबै ठप्प भएको छ । व्यवसायीहरु पलायन भएर कोही विदेश गएका छन्, कोही काठमाडौं छिरेका छन्,’ उनले भने ।
तातोपानीलाई चीनका सहरसँग जोड्ने छोटो नाकाको रुपमा चिनिन्छ । त्यहाँबाट खासा बोर्डरसम्म सामान आउन ८–१० दिन लाग्छ भने काठमाडौंसम्म आइपुग्न थप ३–४ दिन लाग्छ । तर, त्यही सामान भारतका बन्दरगाह हुँदै ल्याउन महिनौं लाग्छ । अध्यक्ष बस्नेतले नाका पूर्णरुपमा सञ्चालन नहुँदा करिब दुई हजार आसपासका ट्रक चालक, सहचालक, तातोपानीका हजारौं व्यवसायीको रोजगारी गुमेको छ । नाकालाई पूर्णरुपमा र दुईतर्फी सञ्चालन गर्न संघले बेलाबेलामा ज्ञापनपत्र बुझाएर सरकारको ध्यानाकर्षण गराउँदै आएको छ । गत १८ वैशाख नाका सञ्चालन सहज रुपमा हुने जनाइए पनि अवस्था फेरि उस्तै रहेको अध्यक्ष बस्नेतले बताए ।
चीनसँगको अर्को प्रमुख नाका रसुवागढीको अवस्था पनि तातोपानीको भन्दा फरक छैन । नाका नजिकको बजार रसुवागढीको अवस्था सुध्रिन नसकेको रसुवा उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष केसाङ निर्पु तामाङले बताए । ‘भूकम्पअघि रसुवागढीमा निकै चहलपहल भयो, बीचमा नाकामा भएको अवरोधले यसको बजार र व्यवसायमा पनि असर पुग्यो,’ उनले भने, ‘अहिले नाका सञ्चालनले केही सहज भए पनि अवस्थामा सुधार हुन सकेको छैन । पहिले रसुवागढीमा राखिने मालवाहक कन्टेरन केरुङतर्फ राखिने गरिएको छ । त्यसैले यहाँको व्यवसाय उठ्न सकेको छैन ।’
