काठमाडौं । नेपालको हिमाली पर्यटनको शरद् सिजन सुरु भएसँगै विश्वका विभिन्न मुलुकबाट आरोही नेपाल भित्रिएका छन्।
हिमाल चढ्ने अनुमति लिनेदेखि आधार शिविरसम्म पुग्ने गतिविधि तीव्र बन्दै जाँदा पर्वतारोहणसँग जोडिएको पर्यटन व्यवसाय पनि चलायमान भएको छ। तर यस वर्षको शरद् आरोहणमा एउटा हिमालले भने अरू सबैलाई धेरै पछाडि पारेको छ। त्यो हो, ८ हजार १६३ मिटर अग्लो मनास्लु।
पर्यटन विभागको पछिल्लो तथ्यांकअनुसार शरद् यामका लागि ६ वटा हिमालमा ४९८ आरोहीले आरोहण अनुमति लिएका छन्। उनीहरू ४५ वटा आरोहण टोलीमा आबद्ध छन्।
यी आरोहीबाट सरकारले २१ करोड १० लाख ८५ हजार रुपैयाँभन्दा बढी रोयल्टी संकलन गरिसकेको छ। अनुमति लिने आरोहीमध्ये ३६६ पुरुष र १३२ महिला छन्। उनीहरू ६३ देशबाट नेपाल आएका छन्। तर यी सबै तथ्यांकको केन्द्रमा मनास्लु छ।
मनास्लु आरोहणका लागि मात्रै ३८ टोलीका ४५१ आरोहीले अनुमति लिएका छन्। उनीहरूबाट १३ लाख ५३ हजार अमेरिकी डलर रोयल्टी उठेको छ।
६ हिमालबाट उठेको कुल १३ लाख ८९ हजार १९३ अमेरिकी डलर रोयल्टीमध्ये मनास्लुको हिस्सा ९७ प्रतिशतभन्दा बढी हो। अर्थात् शरद् आरोहणबाट राज्यले उठाउने विदेशी मुद्रा आम्दानीको लगभग सम्पूर्ण भार मनास्लुमै केन्द्रित भएको छ।
आरोही संख्यामा पनि मनास्लुको दबदबा उस्तै छ। शरद् यामका लागि अनुमति लिएका ४९८ आरोहीमध्ये ४५१ जना मनास्लुका छन्। अर्थात् कुल आरोहीको करिब ९१ प्रतिशत एउटै हिमालतर्फ केन्द्रित भएका छन्।
बाँकी पाँच हिमालमा जम्मा ४७ आरोही छन्। यसले नेपालको शरद् पर्वतारोहण बजार अहिले कति धेरै मनास्लुमा निर्भर भएको छ भन्ने देखाउँछ।
हिमाली बजारको केन्द्र बन्यो मनास्लु
मनास्लुको आकर्षण केवल आरोहीको संख्यामा सीमित छैन। यसले सरकारी राजस्व, पर्वतारोहण कम्पनीको कारोबार, स्थानीय रोजगारी र उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने सेवा व्यवसायलाई समेत एकैपटक चलायमान बनाएको छ।
पर्यटन विभागको तथ्यांकअनुसार धौलागिरि प्रथममा दुई टोलीका १९ आरोहीले अनुमति लिएका छन्। उनीहरूबाट २८ हजार ५०० अमेरिकी डलर रोयल्टी संकलन भएको छ।
८ हजार ४६३ मिटर अग्लो मकालु प्रथममा एक टोलीका तीन आरोहीले अनुमति लिएका छन् र त्यसबाट ४ हजार ५०० अमेरिकी डलर रोयल्टी उठेको छ।
६ हजार २२० मिटर अग्लो डाङ्गामा दुई टोलीका १६ आरोही छन्। त्यहाँबाट १ हजार १६८ अमेरिकी डलर रोयल्टी संकलन भएको छ।
६ हजार १४४ मिटर अग्लो थोराङ पिकमा सात आरोहीले अनुमति लिएका छन् र १ हजार २२५ अमेरिकी डलर रोयल्टी उठेको छ।
गंगापूर्ण पश्चिममा दुई आरोहीले अनुमति लिएका छन् भने त्यहाँबाट ८०० अमेरिकी डलर संकलन भएको छ।
यी तथ्यांकलाई मनास्लुसँग तुलना गर्दा बजारको अन्तर असाधारण देखिन्छ। एउटा मनास्लुमा ४५१ आरोही हुँदा मकालुमा तीन र धौलागिरिमा १९ जना मात्रै छन्।
यही कारण कुल रोयल्टीमा पनि मनास्लुको हिस्सा अत्यधिक ठूलो भएको हो।
सरकारका लागि यसको अर्थ प्रत्यक्ष राजस्व हो। निजी क्षेत्रका लागि भने यसको अर्थ अझ फराकिलो छ।
एउटा आरोहीले नेपालमा प्रवेश गरेपछि अनुमति शुल्कबाहेक होटल, यातायात, ट्रेकिङ, गाइड, शेर्पा, खाना, पर्वतारोहण उपकरण, सञ्चार, बीमा, उद्धार र अन्य सेवामा खर्च गर्छ।
त्यसैले सरकारी रोयल्टीले मात्र मनास्लुबाट सिर्जना हुने आर्थिक गतिविधिको वास्तविक आकार बताउँदैन।
४५१ आरोहीसँगै बढेको कारोबार
पर्वतारोहणलाई सामान्य पर्यटकीय भ्रमणभन्दा फरक व्यवसाय मानिन्छ। एउटा आरोहीको यात्रा विमानस्थलबाट सुरु भएर काठमाडौंका होटल, पर्वतारोहण कम्पनी, यातायात सेवा, हिमाली पदमार्ग हुँदै आधार शिविर र उच्च शिविरसम्म पुग्छ।
आरोहण टोलीले नेपालमा लामो समय बिताउने भएकाले उनीहरूको खर्चको दायरा पनि फराकिलो हुन्छ।
काठमाडौंमा होटल र खाना, हिमाली क्षेत्रसम्मको यातायात, सामान ढुवानी, भरिया, गाइड र शेर्पा जनशक्ति, आरोहण सामग्री, अक्सिजन, सञ्चार उपकरण, खाना तथा इन्धनलगायतका वस्तु र सेवाको माग सिर्जना हुन्छ।
मनास्लुमा ३८ टोलीका ४५१ आरोही पुग्नु भनेको ४५१ वटा व्यक्तिगत पर्यटन गतिविधि मात्र होइन। प्रत्येक टोलीसँग आरोहण सहयोगी, गाइड, शेर्पा र अन्य जनशक्ति जोडिन्छन्।
आधार शिविरको व्यवस्थापनदेखि उच्च शिविरमा सामग्री पुर्याउने कामसम्म स्थानीय श्रम र सेवाको आवश्यकता पर्छ।
यही कारण मनास्लुको आरोहण सिजनले गोरखा र मनास्लु क्षेत्रको स्थानीय अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। काठमाडौंका पर्वतारोहण व्यवसायीबाट सुरु भएको कारोबार हिमाली गाउँसम्म पुग्छ।
स्थानीय होटल, चिया पसल, यातायात, भरिया र अन्य सेवा व्यवसाय पनि त्यसबाट लाभान्वित हुन्छन्।
यस अर्थमा २१ करोड १० लाख रुपैयाँको सरकारी रोयल्टीलाई मात्र शरद् आरोहणको आर्थिक आकार मान्नु अपूर्ण हुन्छ। त्यो सरकारको प्रत्यक्ष आम्दानी हो। निजी क्षेत्र र स्थानीय अर्थतन्त्रमा हुने कारोबार त्यसबाहेकको ठूलो हिस्सा हो।
रोयल्टीमा मनास्लुको असाधारण छलाङ
मनास्लुको बढ्दो आकर्षणको सबैभन्दा स्पष्ट तस्वीर रोयल्टीमा देखिन्छ। ४५१ आरोहीबाट १३ लाख ५३ हजार अमेरिकी डलर उठ्नु र ६ वटा हिमालबाट कुल १३ लाख ८९ हजार १९३ अमेरिकी डलर उठ्नुले मनास्लुको आर्थिक महत्त्व देखाउँछ।
यसरी हेर्दा अन्य पाँच हिमालले मिलेर पनि कुल विदेशी मुद्रा रोयल्टीको सानो हिस्सा मात्रै दिएका छन्। मनास्लुबाट आएको रकमले नेपालको शरद् पर्वतारोहण राजस्वलाई नै लगभग एकल रूपमा धानेको छ।
सरकारले पर्वतारोहणबाट प्राप्त गर्ने रोयल्टीलाई पर्यटन क्षेत्रको प्रत्यक्ष राजस्वका रूपमा लिन्छ। तर यसको अप्रत्यक्ष प्रभाव पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। आरोहण गतिविधि बढेपछि निजी पर्वतारोहण कम्पनीको आम्दानी बढ्छ।
त्यसले थप गाइड र शेर्पाको माग सिर्जना गर्छ। सामानको माग बढ्छ। ढुवानी सेवा बढ्छ। होटल र खानाको कारोबार बढ्छ।
यसरी एउटा आरोहीले हिमालमा पुग्दा त्यसको आर्थिक प्रभाव हिमालको आधार शिविरभन्दा धेरै परसम्म पुग्छ।
६३ देशबाट आयो हिमाली माग
यस वर्ष नेपालको शरद् आरोहणमा ६३ देशका आरोही सहभागी भएका छन्। देशगत तथ्यांकले पनि नेपालको हिमाली पर्यटन बजारको अन्तर्राष्ट्रिय पहुँच देखाउँछ।
चीनबाट सबैभन्दा धेरै १०० आरोहीले अनुमति लिएका छन्। उनीहरूमध्ये २९ महिला छन्। रुसबाट ५३, अमेरिकाबाट ३७, बेलायतबाट २८ र फ्रान्सबाट २७ आरोही आएका छन्। जर्मनी र जापानबाट १६–१६ आरोहीले अनुमति लिएका छन्।
यसले नेपालको पर्वतारोहण बजार कुनै एउटै मुलुक वा क्षेत्रको पर्यटकमा मात्र निर्भर नरहेको देखाउँछ। एसिया, युरोप, उत्तर अमेरिका र अन्य क्षेत्रका आरोही नेपालका हिमालमा आइरहेका छन्।
मनास्लुको आकर्षणमा पनि यही अन्तर्राष्ट्रिय बजारको ठूलो योगदान छ। पर्वतारोहणका लागि नेपाल आउने पर्यटक सामान्य भ्रमणमा आउने पर्यटकभन्दा फरक खर्च संरचना भएका हुन्छन्।
उनीहरूलाई विशेष अनुमति, उपकरण, उच्च उचाइको तयारी, प्रशिक्षित जनशक्ति र विशेष व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ।
यसले पर्वतारोहणलाई उच्च मूल्यको पर्यटन उत्पादन बनाउँछ। संख्या कम भए पनि प्रतिआरोही खर्च ठूलो हुने भएकाले यस क्षेत्रको आर्थिक महत्त्व उच्च हुन्छ।
एउटा हिमाल, हजारौँ रोजगारी
मनास्लुमा ४५१ आरोही पुगेपछि त्यसको प्रभाव आरोहण अनुमति लिने व्यक्तिसम्म मात्र सीमित हुँदैन। एउटा आरोहण टोली सञ्चालन गर्न धेरै तहका जनशक्ति आवश्यक पर्छ।
आधार शिविर व्यवस्थापन, खाना पकाउने कर्मचारी, भरिया, पर्वतारोहण सहयोगी, गाइड, शेर्पा, उच्च शिविरमा सामग्री पुर्याउने जनशक्ति र उद्धारमा खटिने टोलीसम्म यसको रोजगारी शृंखला फैलिन्छ।
आरोहण सिजनमा स्थानीय बासिन्दाले प्रत्यक्ष रोजगारी पाउने अवसर पनि बढ्छ। विशेषगरी उच्च हिमाली क्षेत्रमा पर्यटनका अन्य विकल्प सीमित हुने भएकाले पर्वतारोहणबाट सिर्जना हुने मौसमी आम्दानी स्थानीय परिवारका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ।
यसले पर्वतारोहणलाई केवल साहसिक पर्यटनको विषय नभई ग्रामीण अर्थतन्त्रसँग जोडिएको व्यवसाय बनाउँछ। आरोहीको संख्या बढ्दा हिमाली क्षेत्रको बजार पनि बढ्छ।
तर त्यससँगै पर्यटनबाट सिर्जना हुने आम्दानी स्थानीय समुदायसम्म कति पुग्छ भन्ने विषय पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।
मनास्लुको बढ्दो बजारलाई दिगो बनाउन स्थानीय व्यवसाय र समुदायलाई पर्यटन मूल्य शृंखलामा थप जोड्नुपर्ने आवश्यकता यहीँबाट देखिन्छ।
