वैज्ञानिकहरूले बढ्दो राष्ट्रवाद, अवरुद्ध आर्थिक विकास र जलवायु परिवर्तन तथा अन्य विश्वव्यापी चुनौतीहरूमा दशकौँदेखि जारी अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग समाप्त हुनसक्छ भनेर चेतावनी दिएका थिए ।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले कूटनीतिक मान्यताहरू र अन्तर्राष्ट्रिय नियममा आधारित व्यवस्थाबाट टाढा जानुभन्दा धेरै पहिले वैज्ञानिकहरूले हरितगृह ग्यास उत्सर्जनका सम्भावित प्रभावहरू बुझ्न विभिन्न सम्भावित भविष्यहरूको नक्साङ्कन गरेका थिए ।
एक दशकअघि विकसित गरिएका यी मध्ये पाँचवटा ‘मार्ग’ संयुक्त राष्ट्रसङ्घको आइपिसिसी जलवायु विशेषज्ञ प्यानलको कामका लागि महत्त्वपूर्ण भए ।
यी २१औँ शताब्दीका लागि भविष्यवाणी होइनन् । बरु, यिनीहरूले व्यापार, आर्थिक विकास, प्राविधिक नवप्रवर्तन र विश्वव्यापी जनसङ्ख्यासहित विभिन्न सामाजिक परिवर्तनहरूसँग के हुन सक्छ भन्ने कल्पना गर्छन् ।
सबैभन्दा आशावादी कथनले दिगो विकास र सुधारिएको समानताको पूर्वानुमान गर्दछ । दोस्रो ‘मध्यमवर्गीय’ परिदृश्य हालको प्रवृत्तिहरूको विस्तार हो ।
तेस्रो प्रतिद्वन्द्वीले भरिएको संसार हो, चौथो बढ्दो असमानताले ग्रस्त छ र पाँचौँले जीवाश्म इन्धनको विस्तारित प्रयोगमा आधारित सुपरचाज्र्ड आर्थिक वृद्धि मान्दछ ।
तथाकथित साझा सामाजिक आर्थिक मार्ग (एसएसपी) को विकासको समन्वय गर्ने इन्टरनेसनल इन्स्टिच्युट फर एप्लाइड सिस्टम एनालिसिसका केवान रियाहीले हालैका वर्षहरूमा तेस्रो परिदृश्यको अनुरूप विश्वले धेरै हदसम्म विकास गरेको बताउनुभयो ।
“यो निश्चित रूपमा पूर्ण उपयुक्त नभए पनि अहिले हामीले देखेको ‘धेरै खण्डित संसार हो’”, रियाहीले भन्नुभयो, “सहयोग अझ कठिन छ, आर्थिक विकास वास्तवमा त्यति आशावादी पनि छैन ।”
– कठिन मार्ग –
वैज्ञानिकहरूको एसएसपी३ परिदृश्यको मूल विवरण यस्तो थियोः “पुनरुत्थानशील राष्ट्रवाद, प्रतिस्पर्धात्मकता र सुरक्षाका बारेमा चिन्ता र क्षेत्रीय द्वन्द्वहरूले देशहरूलाई घरेलु वा धेरैजसो क्षेत्रीय मुद्दाहरूमा बढी ध्यान केन्द्रित गर्न प्रेरित गर्दछ ।”
यो ‘कठिन मार्ग’ तर्कसङ्गत रूपमा सबै काल्पनिक भविष्यहरूमध्ये सबैभन्दा खराब हो ।
तेल, ग्यास र कोइलाबाट सञ्चालित आर्थिक विस्तारपछि ग्रह–ताप उत्सर्जन दोस्रो स्थानमा छ ।
तर सबैभन्दा ठूलो जनसङ्ख्या वृद्धि र सबैभन्दा कमजोर आर्थिक वृद्धि देखाउँदै जलवायु परिवर्तनबाट हुने क्षतिको सन्दर्भमा विभाजित एसएसपी३ विश्व पहिलो स्थानमा छ ।
“यो परिदृश्यले लोकप्रिय पृथकतावादी राजनीतिको हालको तनावलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ जुन आज बढ्दो छ”, जलवायु वैज्ञानिक जेके हाउसफादरले हालैको न्युजलेटर पोस्टमा उल्लेख गर्नुभयो ।
सन् २०२१ मा हाउसफादरले एसएसपी३ लाई ‘ट्रम्प वल्र्ड’ भनेकोमा उहाँको आलोचना भएको थियो । “तर ऊर्जा र व्यापारको वरिपरि ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालका कार्यहरू अन्य मार्गहरूभन्दा एसएसपी३ सँग धेरै नजिकबाट खेलिरहेको देखिन्छ”, उहाँले भन्नुभयो ।
अमेरिकाले पेरिस जलवायु सन्धि त्यागेको छ, विज्ञान, व्यापार र स्वास्थ्यमा विश्वव्यापी सहयोगबाट पछाडि फर्केको छ र यसको अन्तर्राष्ट्रिय विकास बजेटलाई हटाएको छ ।
वासिङ्टनले विशेष गरी जलवायु परिवर्तन र महिला अधिकारसँग सम्बन्धित संयुक्त राष्ट्रसङ्घको दिगो विकास लक्ष्यहरूको आलोचना गरेको छ ।
घरेलु रूपमा विश्वको दोस्रो सबैभन्दा ठूलो कार्बन प्रदूषक अमेरिकाले कम कार्बन प्रविधिको प्रगतिलाई कमजोर बनाएको छ, जलवायु अनुसन्धान रद्द गरेको छ र मौसम डाटा सङ्कलनलाई पनि अवरुद्ध गरेको छ ।
विश्वका नेताहरूले आफ्नो चिन्ता व्यक्त गरेका छन् ।
“विश्वव्यापी अर्थतन्त्र अमेरिकी नेतृत्वको खुलापन र बहुपक्षवादको आधारमा फस्टाएको थियो… तर आज यो कमजोर हुँदै गएको छ”, युरोपेली केन्द्रीय बैंकका अध्यक्ष क्रिस्टिन लेगार्डले मे महिनाको अन्त्यमा भन्नुभयो ।
क्यानाडाका प्रधानमन्त्री मार्क कार्नीले ८० वर्षदेखि रहेको विश्वव्यापी व्यापार प्रणाली ‘समाप्त’ भएको घोषणा गर्नुभयो भने र चीनका राष्ट्रपति सी जिनपिङले ‘अन्तर्राष्ट्रिय कानूनमा आधारित अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था र विश्वव्यापी निष्पक्षता र न्याय’ को संरक्षण गर्न आग्रह गर्नुभयो ।
– नियति होइन –
आजको वास्तविकता काल्पनिक एसएसपी३ संसारबाट फरक पार्ने महत्त्वपूर्ण तरिकाहरू छन् ।
उदाहरणका लागि विश्व जनसङ्ख्या प्रक्षेपणहरू उल्लेखनीय रूपमा कम छन् । “जलवायु प्रविधिको विकास ‘धेरै सफल’ भएको छ”, रियाहीले भन्नुभयो ।
सौर्य र वायु ऊर्जाको लागतका साथै विद्युतीय सवारी साधन र ब्याट्रीहरूको नाटकीय गिरावटले कम कार्बन प्रविधिहरूको वृद्धिलाई बढावा दिएको छ ।
कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जन पनि सुस्त भएको छ भने शताब्दीको अन्त्यका लागि भविष्यवाणी गरिएको तापक्रम एक दशक पहिलेभन्दा कम छ । यद्यपि अझै पनि विनाशकारी स्तरमा पुगेको छ ।
वैज्ञानिकहरूले हाल एसएसपी प्रक्षेपणहरू अद्यावधिक गर्दै र जलवायु कथनहरूको नयाँ सेट बनाइरहेका छन् । उनीहरूसँग खुलाउन धेरै कुराहरू छन् ।
रियाहीका अनुसार विश्वव्यापी रूपमा जलवायु नीतिहरूको पूर्ण पतन भए पनि अघिल्लो सबैभन्दा खराब अवस्थाको उत्सर्जन अनुमानहरू सम्भवतः साकार हुने छैन किनभने स्वच्छ ऊर्जा यति सस्तो भएको छ ।
उही समयमा उहाँले संसारले आगामी वर्षहरूमा पूर्व–औद्योगिक स्तरभन्दा १.५ डिग्री सेल्सियसमा तापक्रम वृद्धि सीमित गर्ने पेरिस सम्झौताको आकांक्षाजनक लक्ष्यलाई लगभग निश्चित रूपमा पार गर्ने बताउनुभयो ।
यसले वैज्ञानिकहरूलाई प्रश्नहरूको नयाँ सेट विचार गर्न बाध्य पारेको छ । उत्सर्जनलाई शून्यमा झार्ने नयाँ उत्तम अवस्था के हो ? यदि वर्तमान नीतिहरू जारी रहे भने के उत्सर्जन लामो समयसम्म उच्च रहनेछ, जसले आउँदो दशकहरूमा तापक्रम बढ्दै जानेछ ?
“यस उच्च ओभरसुटको जलवायुको हिसाबले के प्रभावहरू छन्, जुन दुर्भाग्यवश अहिले हामीले देखेको कुरालाई एक्स्ट्रापोलेट गर्दा बढी र बढी सम्भावित परिदृश्य हो ?” रियाहीले भन्नुभयो ।
