तीनकुनेमा शुक्रबार भएको प्रदर्शनले काठमाडौंको माहौल अशान्त बनायो। राजसंस्था पुनर्स्थापनाको माग गर्दै सडकमा उत्रिएका प्रदर्शनकारी र सुरक्षाकर्मीहरूबीच झडप हुँदा स्थिति भयावह बन्यो। बिहानदेखि नै प्रदर्शनकारीहरूको भीड तीनकुने क्षेत्रमा जम्मा हुन थालेको थियो। निषेधित क्षेत्र तोड्ने प्रयास गर्दै उनीहरूले नाराबाजी गर्दै अघि बढ्दा प्रहरीले नियन्त्रण गर्न खोज्यो। अश्रुग्यास, पानीको फोहोरा र लाठीचार्ज प्रयोग गरेर सुरक्षाकर्मीहरूले स्थिति नियन्त्रणमा लिन खोजे पनि आन्दोलनकारीहरू झन् आक्रोशित बने। उनीहरूले ढुंगामुढा प्रहार गरे, सार्वजनिक सम्पत्तिमा तोडफोड गरे, अनि कतिपय ठाउँमा आगजनी समेत गरे। प्रदर्शन शान्तिपूर्ण रूपमा अघि बढ्न सकेन, जसको परिणामस्वरूप जनधनको ठूलो क्षति हुन पुग्यो।
यस प्रदर्शनको सबैभन्दा ठूलो क्षति पत्रकारिता क्षेत्रले बेहोर्नुपर्यो। टेलिभिजन क्यामेरापर्सन सुरेश रजक हिंसात्मक भिडको शिकार बन्न पुगे। बिहान सामान्य रूपमा आफ्नो क्यामेरा बोकेर रिपोर्टिङ गर्न निस्किएका सुरेश कहिल्यै घर फर्केनन्। खबर संकलनकै क्रममा उनी प्रदर्शनकारीहरूको चंगुलमा फसे। एउटा जिम्मेवार पत्रकार आफ्नो कर्तव्य निभाउँदै गर्दा ज्यान गुमाउनु परेपछि अहिले नेपाली पत्रकारिता क्षेत्रमा शोक छाएको छ। हरेक दिनजस्तै समाचार संकलनका लागि निस्किएको एक पत्रकारको जीवन यसरी क्रूरतापूर्वक अन्त्य हुनु गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। नेपाली पत्रकारिताले एउटा इमानदार र कर्तव्यपरायण पत्रकार गुमाएको छ, जसको क्षति पूर्ति असम्भव छ। सुरेशको मृत्यु केवल एउटा व्यक्ति गुमाउनु मात्र होइन, यो स्वतन्त्र प्रेसमाथिको गम्भीर प्रहार पनि हो।
प्रदर्शनका क्रममा १४ स्थानमा आगजनी र ९ वटा संस्था तथा कार्यालयहरूमा तोडफोड, तीनकुने क्षेत्रमा रहेका तीन वटा निजी घरमा क्षति भएको थियो। यस घटनामा दुई जनाको मृत्यु भएको र ११० जना घाइते भएका थिए। प्रदर्शनकारीहरूले १५ वटा सवारी साधनमा आगजनी गरेका थिए।
राजसंस्था पुनर्स्थापनाका लागि भइरहेका यस्ता आन्दोलनले वास्तवमै राजा फर्काउने सम्भावना छ त? अहिलेको राजनीतिक प्रणाली परिवर्तन गर्न जनस्तरबाट चर्को आवाज उठ्न थालेको छ। गणतन्त्रको अभ्यासका क्रममा देखिएका असफलताहरू, भ्रष्टाचार, अस्थिरता, र नेताहरूप्रति बढ्दो असन्तुष्टिले केही नेपालीहरू पुनः राजसंस्थाप्रति आकर्षित भइरहेका छन्। तर, हिंसात्मक आन्दोलनले परिवर्तन सम्भव छ भन्ने कुनै प्रमाण इतिहासमा छैन। इतिहासले देखाएको छ कि परिवर्तनको लागि जनताको व्यापक समर्थन र संस्थागत तयारी आवश्यक पर्छ। केवल सडकमा ओर्लिएर तोडफोड गर्ने शैलीले कुनै ठोस उपलब्धि दिन सक्दैन।
विगत केही वर्षयता नेपालको राजनीतिक अस्थिरता चुलिएको छ। सरकार फेरबदल, सत्ता संघर्ष, भ्रष्टाचार काण्डहरू, र नीतिगत अस्थिरताले जनता निराश छन्। संविधान कार्यान्वयनमा चुनौती देखिनु, संघीयता प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन नहुनु, र नेताहरूको अकर्मण्यताले गणतन्त्रप्रति नै आशंका जन्माएको छ। यही असन्तुष्टिलाई राजावादीहरूले आफ्नो पक्षमा प्रयोग गरिरहेका छन्। तर, उनीहरूको आन्दोलन असंगठित, स्पष्ट योजनाविहीन, र नेतृत्वविहीन देखिएको छ। राजसंस्थाप्रति आकर्षण बढ्दै गए पनि त्यसलाई स्थापित राजनीतिक विकल्पका रूपमा अगाडि ल्याउने कुनै ठोस योजना राजावादी पक्षसँग देखिएको छैन। राजसंस्थाको पुनर्स्थापनाको बहस चलिरहे पनि त्यसको विधि र प्रक्रियाबारे स्पष्ट रणनीति छैन।
हिंसात्मक आन्दोलनले के संकेत गर्छ? तीनकुने प्रदर्शनले देखाएको अर्को पक्ष भनेको नेपालमा राजनीतिक आन्दोलन गर्ने शैलीमा आएको विकृति हो। आवाज उठाउने अधिकार सबैलाई छ, तर त्यसको माध्यम शान्तिपूर्ण हुनुपर्छ। नेपालमा भएका सफल आन्दोलनहरू शान्तिपूर्ण प्रदर्शनकै उदाहरण हुन्। तर, अहिले भइरहेको हिंसात्मक झडप, तोडफोड, आगजनी, र ज्यान गुमाउने घटनाले राजावादी आन्दोलनलाई जनस्तरमा लोकप्रिय बनाउनुभन्दा नकारात्मक बनाइरहेको छ। शान्तिपूर्ण आन्दोलनले मात्र राजनीतिक परिवर्तन सम्भव हुन्छ, तर हिंसाले केवल त्रासदी निम्त्याउँछ।
उक्त प्रदर्शनको असर काठमाडौंका विभिन्न भागमा प्रत्यक्ष रूपमा देखियो। सर्वसाधारणले अत्यधिक सास्ती भोग्नुपर्यो। सडक अवरुद्ध भएपछि हजारौं यात्रु अलपत्र परे। कतिपयले अफिस जान सकेनन्, विद्यार्थीहरूले कक्षा छुटाए, र कतिपयले आफ्नो गन्तव्यसम्म पुग्न घण्टौं कुर्नुपर्यो। प्रदर्शनकारीहरूले सडकमा टायर बालेर धुवाँको गुबार फैलाए, जसले ट्राफिक व्यवस्थापन अस्तव्यस्त बनायो।
सबैभन्दा ठूलो प्रश्न भनेको— यस्तो हिंसात्मक प्रदर्शनको जिम्मेवार को हो? के सरकारको कमजोरीले स्थिति बिग्रियो? के प्रदर्शनकारीहरू योजनाबद्ध रूपमा हिंसात्मक भएका थिए? राज्य संयन्त्रले समयमै प्रभावकारी रणनीति अपनाएको भए, के यो क्षति कम गर्न सकिन्थ्यो? आन्दोलन गर्ने, आफ्नो आवाज उठाउने हक नागरिकको अधिकार हो। तर, आन्दोलनको नाममा सार्वजनिक सम्पत्ति जलाउनु, निर्दोष नागरिकलाई मार्नु, प्रेसमाथि आक्रमण गर्नु कहिल्यै स्वीकार्य हुन सक्दैन। के यो आन्दोलनलाई सही दिशामा लैजान सकिन्थ्यो? के नेतृत्वकर्ताहरूले आफ्ना समर्थकहरूलाई संयमित हुन आह्वान गर्न सक्थे? यी प्रश्नहरूले अहिले नेपाली समाजलाई पुनः सोच्न बाध्य बनाएको छ।
नेपालमा आन्दोलनहरू पटक–पटक भएका छन्। २०६२—६३ को जनआन्दोलनदेखि लिएर विभिन्न समयमा नागरिकहरू सडकमा उत्रिएका छन्। कतिपय आन्दोलनले राजनीतिक परिवर्तन ल्याए, तर हिंसात्मक आन्दोलनहरूले केवल विनाश मात्र गरे। इतिहास साक्षी छ— हिंसाले स्थायी समाधान कहिल्यै ल्याउँदैन। आन्दोलनको मूल उद्देश्य जनताका मागलाई सम्बोधन गराउनु हो, तर जब आन्दोलनले अराजकता निम्त्याउँछ, त्यहाँ यसको नैतिकता खलबलिन थाल्छ।
अबको आन्दोलन कता जाने हो? के अझै हिंसात्मक रूप लिनेछ, कि शान्तिपूर्ण संवादको बाटो खोजिनेछ? के सरकारले कडाइका साथ यस्ता हिंसात्मक गतिविधिहरूलाई रोक्नेछ, कि फेरि अर्को आन्दोलनको शृंखला देख्नुपर्नेछ? के आन्दोलनका अगुवाहरूले जिम्मेवारी लिनेछन्, कि दोष अरुको थाप्लोमा राखेर भाग्ने प्रवृत्ति दोहोरिनेछ? यी प्रश्नहरू उब्जिएका छन्।
तीनकुने घटनाले फेरि एकपटक देखाएको छ कि अब आन्दोलनको शैली बदलिनुपर्छ। नागरिकका माग पूरा गरिनुपर्छ, तर त्यसका लागि हिंसात्मक बाटो उचित होइन। आन्दोलन गर्ने नाममा निर्दोषहरूको ज्यान लिने मानसिकता कहिल्यै स्वीकार्य हुन सक्दैन। परिवर्तन आवश्यक छ, तर त्यसका लागि हिंसा होइन, शान्तिपूर्ण संवाद नै एकमात्र बाटो हो। जबसम्म हिंसात्मक मानसिकताले समाजमा जरा गाडिरहन्छ, तबसम्म साँचो परिवर्तन सम्भव हुँदैन। अब हिंसा अन्त्य गर्ने बेला आएको छ।
