बिहान र बेलुका घाम किन ठुलो देखिन्छ ?

काठमाडौँ – प्रायः जब तपाईंले बिहान र बेलुका घाम देख्नुभएको छ, यो तपाईंलाई दिनको भन्दा ठूलो देखेको हुनुपर्छ। तर के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ किन यस्तो हुन्छ ?

के तपाईंले कहिल्यै याद गर्नुभएको छ, बिहान र बेलुका सूर्य धेरै ठूलो देखिन्छ, जबकि दिनमा सानो देखिन्छ ? सामान्यतया हरेक व्यक्तिले कुनै न कुनै समयमा यो दृश्य देखेको हुनुपर्छ, तर प्रश्न उठ्छ कि त्यो बेला सूर्य साँच्चै ठूलो हुन्छ कि यो हाम्रो आँखाको भ्रम मात्र हो ?

सूर्यको आकार कहिल्यै परिवर्तन हुँदैन, तर यो कमी, जसलाई हामी सूर्यास्त भ्रम वा अप्टिकल भ्रम भन्छौं, हाम्रो मस्तिष्क र वातावरणको कारणले हुन्छ।

सूर्य साँच्चै कति ठूलो छ ?

हाम्रो आँखामा सूर्यको आकार सधैं उस्तै हुन्छ। हामी तपाईलाई बताउछौं कि फूलको व्यास लगभग १,३९१,००० किलोमिटर (१.३९ मिलियन किलोमिटर) छ, जुन पृथ्वी भन्दा लगभग १०९ गुणा ठूलो छ। सूर्यको आकार स्थिर छ र यसको व्यास परिवर्तन हुँदैन।

तैपनि हामी प्रायः बिहान र बेलुका घाम धेरै ठूलो देखिन्छ जस्तो लाग्छ। के यो सत्य हो कि सूर्यको आकार परिवर्तन हुन्छ? त्यसोभए हामी तपाईलाई भनौं कि यो त्यस्तो होइन, यो केवल एक दृष्टि भ्रम हो, जुन हाम्रो आँखा र मस्तिष्कको दृष्टिमा हुने केहि मानसिक प्रक्रियाहरूको कारण हुन्छ।

बिहान र बेलुका घाम किन ठुलो देखिन्छ ?

बिहान र साँझको आकाशमा सूर्य क्षितिजको नजिक हुँदा, यो धेरै ठूलो देखिन्छ। हामी यसलाई Horizon Illusion (Skyline Deception) वा Sunset Illusion (Nightfall Deception) भनेर पनि चिन्छौं। यो एक दृश्य भ्रम हो, जुन मस्तिष्क प्रक्रियाहरु र वातावरणीय अवस्थाहरु को कारण हो।

हाम्रो मस्तिष्कले आकाशमा सूर्य टाढा भएको महसुस गर्छ, जब सूर्य क्षितिजको नजिक हुन्छ, हामीलाई यो धेरै नजिक भएको महसुस गर्न थाल्छ। त्यसकारण, जब सूर्य क्षितिजको नजिक हुन्छ, मस्तिष्कले यसलाई ठूलो र नजिकको रूपमा बुझ्छ। यद्यपि, वास्तवमा सूर्यको स्थान र दूरीमा कुनै परिवर्तन हुँदैन, तर हाम्रो मस्तिष्कले सूर्यलाई ठूलो देख्ने गरी बुझ्दछ।

सूर्य वरपरको वायुमण्डल, जस्तै वायुमण्डलीय ग्यासहरू, धुलो र जलवाष्पले सूर्यको किरणहरू तितरबितर गर्न मद्दत गर्दछ। जब सूर्य क्षितिजको नजिक हुन्छ, यसको किरणहरू पृथ्वीको वायुमण्डलीय तहको माध्यमबाट लामो दूरीमा यात्रा गर्छन्, जसले गर्दा सूर्यको प्रकाशको अधिक फैलावट हुन्छ।

यसले घामको रंगलाई पनि असर गर्छ, जसले गर्दा यो बढी रातो, सुन्तला वा गुलाबी देखिन्छ। जब सूर्य आकाशमा माथि हुन्छ, वायुमण्डलको तह सानो हुन्छ र सूर्यको किरण कम फैलिन्छ, सूर्य सानो र सेतो देखिन्छ।

घाम किन सानो देखिन्छ ?

जब सूर्य क्षितिजको नजिक हुन्छ, यसको प्रकाश पृथ्वीको वायुमण्डलको घना भागहरू हुँदै जान्छ। यस प्रक्रियालाई अपवर्तन भनिन्छ। अपवर्तनका कारण सूर्यको किरण झुकेर सूर्यको आकार अलि बढेको देखिन्छ।