माघ–१२ गते बिहान। सरकारी कार्यालयमा जलेबी–बुँदी वितरण भइरहँदा पानपतिदेवी भने आल्मुनियमको भाँडामा बासमति चामल पकाउने तरखरमा थिइन्।
उनले चामलबाट माड निकालिन् अनि छोराछोरीलाई माड(भात र नुन खान दिइन्। उनले पनि त्यही खाइन्। त्यसरी सुरु भयो, उनको गणतन्त्र दिवस।
एक दिनअघि उनले भात र तरकारी बनाएकी थिइन्।
उनी झारखण्डको राजधानी राँचीबाट १४५ किलोमिटर टाढा लातेहार जिल्लाको मनिका ब्लकको दासदिह गाउँमा बस्छिन्।
कोपे पञ्चायतको यो सानो गाउँको जनसङ्ख्या करिब दुई सय छ तर हिजोआज दासदिह गाउँमा त्यति धेरै मानिस बस्दैनन्।
पानपति देवीका श्रीमान नन्दकिशोर सिंह र उनका छोराहरू जस्तै गाउँका अधिकांश पुरुषहरू गोवा, केरला वा महाराष्ट्र जस्ता राज्यहरूमा पैसा कमाउन गएका छन्।
मनरेगा ऐन अन्तर्गत कामको ग्यारेन्टी भएपनि काम गर्न पाएका छैनन् त्यहाँ स्थानीयहरू। तीमध्ये अधिकांशको रोजगार पत्र मेटिसकेको छ। उनीहरूलाई यसको कारण पनि भनिएको छैन।
पानपति देवी र उनका श्रीमान नन्दकिशोर सिंहको रोजगार कार्ड पनि मेटाइएको छ।
उनको ठूलो परिवार छ। १४ जना सदस्य छन्। ६ जना छोरा, दुई बुहारी र चार नातिनातिना। परिवारका अधिकांश पुरुष सदस्यहरू गोवामा काम गर्छन्। उनी बुहारी र छोराछोरीसँगै गाउँमा बस्छिन्।
पहिले मनरेगामा कति काम उपलब्ध थियो ?
पहिले उनीहरूले मनरेगामा महिनाको १०–१२ दिन काम पाउँथे। त्यतिबेला उनका श्रीमान गाउँमै बस्थे।
श्रीमान–श्रीमती दुबैले घरखर्च चलाउन काम गर्थे। तर, अहिले त्यस्तो छैन। श्रीमान गोवामा र उनी दासदिहमा छिन्।
पानपति देवी भन्छिन्, ुहामी यहाँ मकैको चामल, मडुवा, सवना चामल, कोदो, सबै खान्छौं। काम नहुँदा दाल, चामल, अण्डा र कुखुरा कहाँबाट ल्याउनुरु गाउँ घरको अवस्था एउटै छ। गाउँमा खडेरी लागेको छ। पैसा कहाँबाट ल्याउनेरुु
श्रीमानसँग टाढिएर बसेको बताउँदै उनले भनिन्, ुमेरो श्रीमान अहिले एकै पटक ६ महिना घरबाहिर बस्छन्। मनरेगामा काम छैन। हामीसँग आधार कार्ड, बैंक खाता र सबै आवश्यक कागजातहरू छन्। तर रोजगार कार्ड मेटाइयो। झण्डै दुई वर्षदेखि काम पाएको छैन। अब हामी फेरि रोजगार कार्डको लागि आवेदन दिनेछौं।ु
पनपति देवीले राखेको कार्ड मनरेगाको अनलाइन प्रणालीबाट हटाइएको छ।
एउटै गाउँकी कवितादेवी र कुनितादेवीको पनि उस्तै अवस्था छ। मनरेगाको रोजगार कार्डहरू मेटाइएको छ। उनीहरूलाई यसको कारण पनि भनिएको छैन। ती सबैसँग आधार कार्ड छ र सबैले मनिकाको स्टेट बैंकमा खाता खोलेका छन्।
कामको पैसा पाएनन्
दुई वर्षदेखि कुनै काम नपाएको बताउँछिन्, कुनिता देवी। उनी
गाउँको विद्यालयमा भान्साको काम गर्थिन्। त्यही पैसाबाट घर चलिरहेको थियो। तर त्यो काम पनि अहिले काम पाउनै छोड्यो।
ुमेरो श्रीमान पनि मजदुरको रूपमा काम गर्छन्। त्यसैले हामी आफ्नो र हाम्रा चार बच्चाहरूको लागि खानाको व्यवस्था गर्न सक्षम थियौुं, उनले भनिन्।
‘मेरो जबकार्ड मात्रै मेटिएन, काम गरेबापत करिब तीन हजार रुपैयाँ पनि पाएको छैन। बैंक खातामा पैसा आएको छैन। अहिले त काम माग्न पनि जाँदैनन्। किनभने पाउनुपर्ने पैसा रोक्किएको छु, उनले सुनाइन्।
कविता देवीले पनि मनरेगाबाट कुनै काम पाइरहेका छैनन्। उनी गुनासो लिएर मनिका ब्लक अफिस गएकी थिइन्। उनले आफ्नो कार्ड फेरि बनाइने आश्वासन पाइन् तर अहिलेसम्म कार्ड बनेको छैन। उनको पुरानो कार्ड मनरेगा मेटले राखेको थियो। अहिले त्यो पनि उनीहरूसँग उपलब्ध छैन।
उनले बताएअनुसार उनको कामको कार्ड सक्रिय हुँदा उनी लगातार कामको लागि सोध्ने गर्थिन्। उनले १०० दिनको काम पनि पाइन्। तर, जबकार्ड मेटिसकेकोले उनले केही महिनादेखि काम पाएकी छैनन्।
जंगलको पात बन्यो साहरा
लातेहार जिल्लाको मनिकाबाट करिब २६० किलोमिटर टाढा पश्चिम सिंहभूम जिल्लाको सोनुवा ब्लकमा पनि यस्तै कथा छन्। यहाँको लोन्जो पञ्चायतकी सुवंसोरी सिंह गोण्ड आदिवासी हुन्।
६ दशकको उमेरमा पनि उनी गाउँमा एक्लै बस्न बाध्य छन्। उनको श्रीमानको मृत्यु भइसकेको छ र उनको कुनै सन्तान छैन।
उनी सन् २०१६ देखि पति सुधीर सिंहसँग मनरेगा अन्तर्गत काम गर्थिन्, तर उनको रोजगार कार्ड मेटाइएको छ। उनका श्रीमानको करिब दुई वर्षअघि मृत्यु भएको थियो। यस अवधिमा मनरेगाको काम आउन बन्द भएपछि जनजीवन कष्टकर भयो।
अहिले उनी हरेक बिहान नजिकैको जंगलमा पात बेचेर गुजारा चलाउँछिन्। उनीसँग आधार कार्ड पनि छ, तर मनरेगाको कागजी प्रक्रियामा यसलाई जोड्न सकिएन र रोजगार कार्ड मेटियो।
मनरेगाको यस्तो अवस्था किन ?
प्रख्यात सामाजिक कार्यकर्ता जेम्स हेरेन्जले केन्द्रको भाजपा सरकार मनरेगाको सन्दर्भमा कहिल्यै संवेदनशील नभएको दाबी गरेका छन्। यही कारणले गर्दा सबै समस्या भइरहेको छ।
जेम्स हेरेङले भने, ‘हामीले यो प्रश्न गत वर्षदेखि उठाइरहेका छौं। तर, केन्द्र सरकारको पूर्ण दबाब छ, त्यसैले झारखण्ड सरकारले चाहेर पनि खास केही गर्न सकेको छैन। गत वर्ष, फेब्रुअरी २ र मे २, २०२३ को बीच झारखण्डमा लगभग ११ लाख ४८ हजार रोजगार कार्डहरू मेटाइयो। अधिकांश कामदारहरूलाई यसको कारण थाहा छैन। किनभने, प्राविधिक विषयका धेरै तह हुन्छन्। न त कर्मचारीले बुझेका छन् न त कर्मचारीले नै।ु
उनी थप्छन्, ुजब कार्डको पुनस् स्थापना वा एबीपीएसको लागि तिनीहरूको रोपण एक स्तरको खेल मैदान होइन। पहिले पञ्चायत, त्यसपछि ब्लक, त्यसपछि जिल्ला कार्यालय र अन्तमा यो सम्पूर्ण प्रक्रिया राज्य स्तरमा पूरा गर्नुपर्छ। कामदारको खाताको आधार सिडिङ समयमै गराउनु पनि बैंक अधिकारीहरूको दायित्व हो। अब एक तहमा पनि लापरवाही भए यो रोपण सम्भव नहुने र अन्ततस् श्रमिकको रोजगारपत्र मेटिनेछ। तर, काम चाहिन्छ र काम पनि मागिरहेका छन्।ु
अर्कोतर्फ, केन्द्र सरकारले कथित अनियमितता रोक्नको लागि रोजगार कार्डहरू मेटाइएको जनाएको छ। तिनको पुनर्निर्माण गर्ने दायित्व राज्य सरकारको हो।
साढे सात करोड हट्यो रोजगार कार्ड
मनरेगा मजदुरका मुद्दामा काम गर्ने संस्था ‘लिब टेक इन्डिया’ले जारी गरेको तथ्यांकअनुसार भारतमा विगत दुई वर्षमा साढे सात करोडभन्दा बढी मनरेगा मजदुरको रोजगार कार्ड मेटाइएको छ।
तीमध्ये अधिकांश कामदारलाई यसको कारण पनि बताइएन, न त उनीहरुको कार्ड पुनस् बनाउने प्रयास नै गरिएको थियो।
तथ्यांकले के भन्छ ?
भारत सरकारको ग्रामीण विकास मन्त्रालयको तथ्यांक अनुसार मनरेगा अन्तर्गत देशभर दर्ता भएका कुल २५।२५ करोड मानिसमध्ये १४।३५ करोड कामदारलाई सक्रिय वर्गमा राखिएको छ।
अर्थात्, यस्ता कामदारहरूले विगत तीन आर्थिक वर्षमा कम्तीमा एक दिन काम गरेका छन्। यी तथ्याङ्कहरूका अनुसार, २०२३ को अन्त्यसम्म, यी सक्रिय कामदारहरूमध्ये करिब १२।७ प्रतिशत केन्द्रीय सरकारले अनिवार्य गरेको आधार आधारित भुक्तानी प्रणालीका लागि योग्य भेटिएका छैनन्।
एबीपीएस अन्तर्गत, कामदारहरूको रोजगार कार्ड तिनीहरूको आधारसँग जोडिएको हुनुपर्छ। यो आधार कार्डलाई उनीहरूको बैंक खातामा लिङ्क गरिनुपर्छ र त्यसपछि यसको सिडिङ नेशनल पेमेन्ट कर्पोरेशन अफ इन्डियाबाट गर्नुपर्छ।
एबीपीएसमा कामदारको आधार कार्ड नम्बरलाई आर्थिक ठेगाना मानेर पारिश्रमिक दिने व्यवस्था गरिएको छ।
के भन्छ केन्द्रीय सरकार ?
संसदको मनसुन सत्रमा एक प्रश्नको जवाफमा केन्द्रीय ग्रामीण विकास मन्त्री गिरिराज सिंहले कथित अनियमितता रोक्नको लागि यी रोजगार कार्डहरू मेटाइएको बताएका थिए।
उनले भनेका थिए, नक्कली रोजगार कार्ड बाहेक ग्राम पञ्चायतबाट स्थायी रूपमा बिदा हुने, काम गर्न नचाहेको र रोजगार कार्डमा नामको व्यक्तिको मृत्यु जस्ता कारणले रोजगार कार्डहरू मेटाइएको थियो। तर, यसलाई अपडेट गर्ने जिम्मेवारी राज्य र केन्द्र शासित प्रदेशहरूको हो। यो निरन्तर काम हो। –बीबीसीबाट
