काठमाडौं । हिमालमाथि बाक्लो बादल लागेको छ । मनसुन सक्रिय छ । पहाडमा पानी परिरहेको छ । कतै पहिरो खसिरहेको छ भने कतै हिमतालको पानी बढिरहेको छ ।
यस्तो अवस्थामा जमिनको अवस्था थाहा पाउन आकाशबाट खिचिने सामान्य तस्बिर सधैँ उपयोगी हुँदैन । बाक्लो बादलले जमिन छोपेपछि प्रकाशमा आधारित उपग्रहले तलको भूभाग स्पष्ट देख्न सक्दैन ।
तर राडार प्रविधिले बादल, कुहिरो र अँध्यारोको अवस्थामासमेत पृथ्वीको सतहबाट फर्किएको विद्युत्चुम्बकीय संकेत मापन गर्न सक्छ ।
यही कारण बाढी, पहिरो, हिमताल, जमिन धसिने अवस्था र भू–परिवर्तनको निगरानीमा राडारयुक्त उपग्रह नेपालको जस्तो हिमाली मुलुकका लागि महत्वपूर्ण प्रविधि मानिन्छ ।
यसको उपयोगिता नेपालमा अहिले झन् प्रस्ट भएको छ । गत २६ अगस्टमा रसुवा हुँदै नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रमा आएको विनाशकारी हिमपहिरो र बाढीपछि उपग्रह तस्बिरको प्रयोगबाट प्रभावित क्षेत्र पहिचान गर्ने काम भएको छ ।
युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सीले पनि उक्त घटनाको अध्ययनमा उपग्रहबाट प्राप्त तस्बिर प्रयोग गरेको जनाएको छ ।
अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षणले समेत घटनापछि उपग्रह तस्बिरका आधारमा जोखिम नक्साङ्कन र क्षतिको प्रारम्भिक मूल्याङ्कन गरेको थियो ।
यसै घटनापछि नेपालमा हिमताल, हिमपहिरो र पहिरोको जोखिम पहिल्यै पहिचान गर्न सक्ने प्रविधिको आवश्यकता फेरि चर्चामा आएको छ ।
नेपालले चीनसँग वास्तविक समयको हिमाली तथ्यांक र पूर्वसूचना प्रणालीमा थप सहकार्यको आवश्यकता पनि उठाएको छ । तर समस्या के हो भने नेपाल आफैँसँग त्यस्तो उच्च क्षमताको राडारयुक्त पृथ्वी अवलोकन उपग्रह छैन ।
अब प्रश्न उठेको छ, नेपाललाई आफ्नै राडारयुक्त उपग्रह आवश्यक छ कि छैन ?
उत्तर हो, आवश्यक छ ।
तर अर्को प्रश्न अझ महत्वपूर्ण छ । अहिले नै आफ्नै राडार उपग्रह बनाउन र प्रक्षेपण गर्नतिर ठूलो रकम खर्च गर्नु उपयुक्त हुन्छ कि उपलब्ध विश्वव्यापी तथ्यांकलाई नेपालमै प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्ने क्षमता निर्माण गर्नु बढी आवश्यक छ ?
यही ठाउँमा नेपालको अन्तरिक्ष नीति र व्यवहारबीचको दूरी देखिन्छ ।
बादलले छेक्दा राडार काम लाग्छ
राडारयुक्त उपग्रह र सामान्य प्रकाशमा आधारित उपग्रहबीचको मुख्य फरक तिनले पृथ्वीलाई हेर्ने तरिकामा हुन्छ । सामान्य उपग्रहले सूर्यको प्रकाश वा पृथ्वीबाट परावर्तित प्रकाशका आधारमा तस्बिर बनाउँछ ।
त्यसैले बाक्लो बादल लागेको समयमा जमिनको दृश्य हराउन सक्छ । नेपालको मनसुनमा यो समस्या अझ ठूलो हुन्छ, किनकि पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा लामो समयसम्म बादल लागिरहन्छ ।
राडारयुक्त उपग्रहले भने आफैँले विद्युत्चुम्बकीय तरंग पठाउँछ र जमिनबाट फर्किएको संकेत नाप्छ । त्यसैले सूर्यको प्रकाशमा निर्भर हुनुपर्दैन ।
सेन्टिनेल–१ जस्ता राडार उपग्रहले दिन वा रात र बादल लागेको अवस्थामा पनि पृथ्वीको सतहसम्बन्धी तथ्यांक लिन सक्छन् ।
युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सीले सेन्टिनेल–१ लाई जुनसुकै मौसम र दिनरात पृथ्वीको सतह अवलोकन गर्न सक्ने राडार प्रणालीका रूपमा व्याख्या गरेको छ ।
नेपालमा यसको प्रयोग भइसकेको छ । अनुसन्धानकर्ताले सेन्टिनेल–१ को राडार तथ्यांक प्रयोग गरेर नेपालका सयौँ मनसुनजन्य पहिरोको समय पहिचान गरेका छन् ।
सन् २०१५, २०१७, २०१८ र २०१९ मा भएका ५७९ वटा पहिरोको अध्ययनमा राडार तथ्यांक प्रयोग गरिएको थियो ।
मनसुनका बेला बादलका कारण सामान्य उपग्रह तस्बिरले पहिरो भएको समय पहिचान गर्न कठिन हुने अवस्थामा राडार तथ्यांक उपयोगी भएको अनुसन्धानले देखाएको छ ।
बाढीको क्षेत्रमा पनि यसको उपयोग देखिएको छ ।
सन् २०१९ देखि २०२४ सम्म नेपालका तराई क्षेत्रमा आएको बाढीको अध्ययनमा सेन्टिनेल–१ को राडार तथ्यांक प्रयोग गरिएको छ ।
अध्ययनले नेपालमा बाढीको फैलावट र समयगत परिवर्तन बुझ्न राडार तथ्यांक प्रभावकारी हुने निष्कर्ष निकालेको छ ।
यसको अर्थ नेपाललाई राडारयुक्त उपग्रह किन आवश्यक छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्न नयाँ तथ्यांक कुर्नुपर्ने अवस्था छैन । अहिले उपलब्ध तथ्यांकबाटै यसको उपयोगिता प्रमाणित भइसकेको छ ।
हिमालमा भने चुनौती कम छैन
तर राडार प्रविधिलाई सबै समस्याको समाधान ठान्नु पनि गलत हुन्छ । नेपालजस्तो अत्यन्त भिरालो र जटिल भूगोल भएको देशमा राडार तथ्यांक पढ्न आफ्नै चुनौती छन् ।
राडारले जमिनलाई सिधै माथिबाट मात्र हेर्दैन । उपग्रहको कक्ष र उपकरणको प्रकृतिअनुसार यसले पृथ्वीको सतहलाई छड्के कोणबाट अवलोकन गर्छ ।
अग्ला हिमाल र गहिरा खोँच भएको ठाउँमा एउटा भूभागले अर्को भूभाग छेक्न सक्छ । कुनै सतह राडारतर्फ बढी ठाडो परेमा तस्बिरमा त्यसको आकार वास्तविकभन्दा फरक देखिन सक्छ ।
कतिपय भागमा राडारको संकेत नपुग्दा कालो वा खाली क्षेत्र देखिन सक्छ ।
त्यसैले राडार तस्बिरमा कालो देखिएको सबै भूभाग पानी हो वा त्यहाँ केही छैन भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । राडारको तस्बिर बुझ्न भू–आकृति, उचाइको नक्सा र अन्य उपग्रह तस्बिरसँग तुलना गर्नुपर्छ ।
हिमाली क्षेत्रमा यही प्राविधिक पक्ष झन् महत्वपूर्ण हुन्छ । नेपालमा राडारयुक्त उपग्रह बनाउने हो भने त्यसको उपकरण, तरंगको प्रकार, हेर्ने कोण, तस्बिरको स्पष्टता र एउटै ठाउँ दोहोर्याएर हेर्न सक्ने समयलाई नेपालको भूगोलअनुसार निर्धारण गर्नुपर्ने हुन्छ ।
अर्थात् उपग्रह बनाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन । नेपालका लागि उपयुक्त उपग्रह बनाउनुपर्छ ।
यसका लागि उपग्रह इन्जिनियरिङ मात्र होइन, भूगोल, मौसम विज्ञान, जलविज्ञान, वन, विपद् व्यवस्थापन र भौगोलिक सूचना प्रणालीमा समेत दक्ष जनशक्ति आवश्यक पर्छ ।
जमिन कति सर्दैछ भन्ने पनि देखिन्छ
राडारको उपयोग बाढी र पहिरोमा मात्र सीमित छैन । फरक समयमा एउटै क्षेत्रबाट प्राप्त राडार तथ्यांक तुलना गरेर जमिनको सतहमा आएको अत्यन्त सानो परिवर्तनसमेत अध्ययन गर्न सकिन्छ ।
यस्तो प्रविधिबाट भूकम्पपछि जमिन कति स-यो, पहिरोको क्षेत्र कसरी विस्तार भइरहेको छ, कुनै ठाउँ बिस्तारै धसिँदै छ कि छैन र हिमनदी वा बरफको सतहमा कस्तो परिवर्तन भइरहेको छ भन्ने अध्ययन गर्न सकिन्छ ।
यही क्षमताका कारण नासा र भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान संगठनले संयुक्त रूपमा बनाएको निसार उपग्रह अहिले विशेष महत्वमा आएको छ । निसार ३० जुलाई २०२५ मा प्रक्षेपण गरिएको थियो ।
यसमा नासाको एल–ब्यान्ड र भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान संगठनको एस–ब्यान्ड राडार उपकरण छन् । यसले पृथ्वीको जमिन, बरफ, पानी र वनस्पतिमा हुने परिवर्तन अध्ययन गर्ने उद्देश्य राखेको छ ।
निसारले करिब १२ दिनको अन्तरालमा पृथ्वीको ठूलो भूभाग दोहोर्याएर अवलोकन गर्न सक्छ । यसको प्रविधिबाट जमिनमा अत्यन्त सानो परिवर्तनसमेत पहिचान गर्ने क्षमता छ ।
नासाका अनुसार निसारबाट प्राप्त तथ्यांक विपद् व्यवस्थापन, हिमनदी, वनस्पति, कृषि र पृथ्वीको सतहमा हुने परिवर्तनको अध्ययनमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
अझ महत्वपूर्ण कुरा, निसारको तथ्यांक सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरिएको छ । नासाले २०२६ जुलाईदेखि प्रारम्भिक रूपमा प्रमाणित एल–ब्यान्ड तथ्यांक सार्वजनिक गरेको छ र तथ्यांक निरन्तर उपलब्ध गराउने प्रक्रिया अघि बढिरहेको जनाएको छ ।
नेपालका लागि यो आफैँमा ठूलो अवसर हो ।
आफ्नै उपग्रह बनाउन किन समय लाग्छ?
नेपालले आफ्नै राडारयुक्त उपग्रह बनाउन सक्छ । प्राविधिक रूपमा असम्भव विषय होइन । तर प्रश्न समय, लागत र संस्थागत क्षमताको हो ।
राडारयुक्त उपग्रह सामान्य सानो उपग्रहभन्दा जटिल हुन्छ । त्यसमा राडार उपकरण, ऊर्जा व्यवस्थापन, संवेदनशील एन्टेना, तथ्यांक भण्डारण तथा प्रसारण प्रणाली, भू-केन्द्र र तथ्यांक प्रशोधन प्रणाली आवश्यक हुन्छन् ।
उपग्रह अन्तरिक्षमा पुगेपछि पनि त्यसलाई सञ्चालन गर्ने र प्राप्त तथ्यांकलाई उपयोगी सूचनामा बदल्ने छुट्टै क्षमता चाहिन्छ ।
विश्वका विकसित मुलुकले समेत यस्ता अभियान निर्माण गर्न लामो समय लगाएका छन् ।
नासा र इसरोको निसार परियोजना नै लामो समयको संयुक्त अनुसन्धान र विकासपछि २०२५ मा प्रक्षेपण भएको हो । निसारको डिजाइनमा एल–ब्यान्ड र एस–ब्यान्ड राडार, ठूलो परावर्तक संरचना र अत्यन्त जटिल मापन प्रणाली प्रयोग गरिएको छ ।
त्यसैले नेपालले आज निर्णय गरेर केही वर्षमै विश्वस्तरको राडार उपग्रह सञ्चालनमा ल्याउँछ भन्ने अनुमान व्यवहारिक नहुन सक्छ ।
नेपालले उपग्रहको क्षेत्रमा केही नीति र प्रक्रिया भने अघि बढाएको छ । नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणको वेबसाइटमा स्याटेलाइट नीति, २०७७ सूचीबद्ध छ ।
त्यसअघि नेपालका लागि अन्तर्राष्ट्रिय दूरसञ्चार संघले छुट्याएका भू–स्थिर कक्षको उपयोग गर्दै आफ्नै उपग्रह सञ्चालन गर्ने विषयमा प्राधिकरणले अन्तर्राष्ट्रिय परामर्श प्रक्रिया अघि बढाएको थियो ।
तर उक्त प्रक्रिया सहज रूपमा अघि बढ्न सकेन । २०७७ सालमा उपग्रह सञ्चालनसम्बन्धी परामर्शका लागि आह्वान गरिएको प्रस्ताव प्रक्रियामा प्राप्त प्रस्तावहरू पर्याप्त रूपमा योग्य नभएको भन्दै २०२१ मा प्रक्रिया रद्द गरिएको प्राधिकरणको अभिलेखमा उल्लेख छ ।
यसबाट एउटा कुरा प्रस्ट हुन्छ । नीति बनाउनु एउटा चरण हो, त्यसलाई प्राविधिक र आर्थिक परियोजनामा बदल्नु अर्को ठूलो चुनौती हो ।
तथ्यांकमा पहुँच नै पहिलो काम
नेपालले आफ्नै राडार उपग्रह बनाउने दीर्घकालीन लक्ष्य राख्न सक्छ । तर त्यसका लागि वर्षौँ कुर्नुपर्ने अवस्था आएमा त्यतिन्जेल नेपाल खाली बस्नुपर्ने कारण छैन ।
अहिले संसारका प्रमुख अन्तरिक्ष संस्थाले उपलब्ध गराएका तथ्यांक प्रयोग गर्न सकिन्छ । सेन्टिनेल–१ को तथ्यांक त्यसको एउटा उदाहरण हो । निसारको तथ्यांक पनि क्रमशः सार्वजनिक भइरहेको छ ।
यस्ता तथ्यांकलाई नेपालमा नियमित रूपमा प्रयोग गर्ने प्रणाली बनाउन सकियो भने आफ्नै उपग्रह नहुँदा पनि ठूलो लाभ लिन सकिन्छ ।
तर यहाँ अर्को समस्या छ । तथ्यांक उपलब्ध हुनु र तथ्यांक प्रयोग गर्न सक्नु एउटै कुरा होइन ।
राडार तथ्यांक सामान्य तस्बिरजस्तो हुँदैन । त्यसलाई प्रशोधन गर्नुपर्छ । विभिन्न समयमा प्राप्त तस्बिर तुलना गर्नुपर्छ । भूगोलसँग मिलाउनुपर्छ । गलत संकेत छुट्याउनुपर्छ । त्यसपछि मात्र बाढी, पहिरो वा जमिनको परिवर्तनसम्बन्धी निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ ।
नेपालमा यही क्षमताको विकास अहिलेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आवश्यकता हो ।
विश्वविद्यालय, नापी विभाग, जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण, वनसम्बन्धी निकाय, कृषि अनुसन्धान संस्था, जलविद्युत् क्षेत्र र निजी भू-सूचना कम्पनीलाई एउटै तथ्यांक प्रणालीमा जोड्न सकिन्छ ।
यसबाट एउटा ठूलो परिवर्तन आउन सक्छ । विपद् भएपछि मात्र उपग्रह तस्बिर खोज्ने परम्पराको सट्टा नियमित निगरानी गर्ने प्रणाली बन्न सक्छ ।
नेपालले अब के गर्नुपर्छ?
पहिलो काम उपलब्ध राडार तथ्यांकमा संस्थागत पहुँच विस्तार गर्नु हो । अहिले विश्वभर सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध तथ्यांकको उपयोग गर्न नेपाली संस्थासँग आवश्यक उपकरण, भण्डारण क्षमता र दक्ष जनशक्ति पर्याप्त हुनुपर्छ ।
दोस्रो काम नासा, इसरो, युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी, कोपरनिकस कार्यक्रम तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय संस्थासँग प्राविधिक सहकार्य बढाउनु हो ।
निसारजस्ता नयाँ पुस्ताका राडार उपग्रहको तथ्यांक नेपालका लागि कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा औपचारिक सहकार्य र अनुसन्धान कार्यक्रम बनाउन सकिन्छ ।
निसारको तथ्यांक सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध हुनु नेपालका लागि यस्तो सहकार्यको आधार बन्न सक्छ ।
तेस्रो काम नेपालमै तथ्यांक प्राप्त गर्ने र प्रशोधन गर्ने पूर्वाधार निर्माण गर्नु हो । विदेशबाट तथ्यांक डाउनलोड गरेर केही अनुसन्धानकर्ताले मात्र प्रयोग गर्ने प्रणाली पर्याप्त हुँदैन ।
बाढी वा पहिरोको समयमा सम्बन्धित सरकारी निकायले आवश्यक नक्सा र सूचना तत्काल पाउने व्यवस्था हुनुपर्छ ।
चौथो काम राडार र प्रकाशमा आधारित दुवै प्रकारका उपग्रह तथ्यांकलाई एकै ठाउँमा प्रयोग गर्नु हो । राडारले बादल छिचोल्न सक्छ, तर त्यसका आफ्नै सीमा छन् ।
प्रकाशमा आधारित तस्बिरले जमिनको दृश्य अझ स्पष्ट देखाउन सक्छ, तर बादलको समस्या हुन्छ । दुवैलाई मिलाएर प्रयोग गर्दा सूचना अझ भरपर्दो हुन्छ ।
