काठमाडौँ । टर्कीमा दुईवटा ठूला भूकम्पले विनाश निम्त्याएको छ । अहिलेसम्म टर्की र सिरियामा गरि ११ हजारभन्दा बढीको ज्यान गएको छ, हजारौं घाइते भएका छन् र धेरै अझै पनि भग्नावशेषमुनि दबिएका छन् । पहिलो भूकम्प सिरियाको सिमाना नजिक रहेको गाजियनटेप नजिकै गएको थियो ।
रेक्टर स्केलमा ७.८ रेक्टर स्केलको भूकम्पको धक्का धेरै टाढासम्म महसुस गरिएको थियो । नौ घण्टापछि टर्कीमा ७।५ रिक्टर स्केलको अर्को भूकम्प गएको थियो । ‘इन्टरसेक्टिङ फल्ट’का कारण यो भूकम्प आएको देखिन्छ । यो अवस्था तब हुन्छ जब एउटा टेक्टोनिक प्लेट अर्को माथि आउन खोज्छ । टर्की सरकारका अनुसार यस विनाशमा हजारौं भवनहरू ध्वस्त भएका छन् । यीमध्ये धेरै संरचनाको “प्यानकेक मोडेल” को आधारमा निर्माण गरिएका आधुनिक भवनहरू थिए, तर भूकम्पको सामना गर्दा यो मोडेल असफल साबित भएको अहिले विश्लेषण गरिएको छ । यो किन भयो ? भूकम्पको उच्च तीव्रताका कारण हो कि यी भवनहरूमा समस्या थियो रु भन्ने विषयमा अहिले चर्चा हुन थालेको छ ।
भूकम्प आजबाट नभई हजारौं वर्षदेखि आउँदै आएको छ । टर्कीमा भूकम्प जाने सामान्य कुरा हो किनभने यो देश भूकम्पको हिसाबले अत्यन्तै संवेदनशील क्षेत्रमा पर्छ । एउटा क्षेत्र जहाँ पृथ्वीको सतह मुनि तीन वटा टेक्टोनिक प्लेटहरू लगातार एकअर्काको विरुद्धमा रगडिरहेका छन् । टर्कीले कम्तिमा २००० वर्षदेखि भूकम्पको अनुभव गरिरहेको छ । १७औं शताब्दीमा यस प्रकोपमा धेरै शहरहरू ध्वस्त भएका थिए ।
भूकम्प प्रायः ‘पूर्वी एनाटोलियन फल्ट’ क्षेत्रमा हुन्छ, जुन अरबी र एनाटोलियन टेक्टोनिक प्लेटहरू बीचको सीमामा अवस्थित छ । यी दुई प्लेट हरेक वर्ष ६ देखि १० एमएमको गतिमा एकअर्काको नजिक आउँदैछन् । यस क्षेत्रमा उत्पन्न हुने तन्य तनाव विस्तारै भूकम्पका कारण घट्दै गएको छ । यो प्रक्रिया वर्षौं वर्षसम्म चल्यो ।
विगत २००० वर्ष वा सो भन्दा बढीमा, हामीले भूकम्प आउँदा सुरक्षित भवनहरू निर्माण गर्ने बारे धेरै कुरा सिकेका छौं । तर यो पनि सत्य हो कि यस क्षेत्र र विश्वका अन्य भागहरूमा भवन निर्माणलाई असर गर्ने धेरै कारकहरू छन् ।
यस्तो देखिन्छ कि भत्किएका धेरै भवनहरू पर्याप्त भूकम्पीय सुदृढीकरण बिना कंक्रीटबाट बनेका थिए । यस क्षेत्रका भवनहरूका लागि सिस्मिक कोडहरूले संकेत गर्दछ कि यी भवनहरू शक्तिशाली भूकम्पहरू सामना गर्न पर्याप्त बलियो हुनुपर्छ । यी कम्पनहरू सामान्यतया भूमिमा सामान्य गुरुत्वाकर्षण भन्दा ३० देखि ४० प्रतिशत बढी हुन्छन् ।
७.८ र ७.५ रेक्टर स्केलको भूकम्पले गुरुत्वाकर्षणको २० देखि ५० प्रतिशतको बीचमा कम्पन हुने गरेको देखिन्छ । यी भवनहरूले ‘डिजाइन कोड’ भन्दा कम तीव्रताको कम्पनहरू पनि सामना गर्न सक्षम थिएनन् । सुरक्षित भवनहरूको निर्माण सुनिश्चित गर्नु र भूकम्पलाई ध्यानमा राखी उचित ‘बिल्डिंग कोडहरू’ पालना गर्नु टर्की र विश्वका विभिन्न भागहरूमा प्रमुख समस्या हो ।
सन् १९९९ मा इज्मिट नजिकैको भूकम्पले करिब १७ हजार मानिसको ज्यान लियो र २० हजार भवनहरू ध्वस्त पार्यो । सन् २०११ मा आएको भूकम्पले सयौं मानिसको ज्यान लिएको थियो । टर्कीका तत्कालीन प्रधानमन्त्री रेसेप तैयप एर्दोगानले उच्च गुणस्तरको भवन निर्माणलाई मृत्युको ठूलो संख्यामा दोष दिएका थिए । उनले भनेका थिए, ‘नगरपालिका, ठेकेदार, इन्स्पेक्टरको लापरवाहीले यो हत्या भएको हो भनी हेर्नुपर्छ ।’
भवनहरूको पुनर्निर्माण सबैभन्दा ठूलो समस्या
टर्कीका अधिकारीहरूलाई थाहा छ, धेरै भवनहरूले भूकम्पको सामना गर्दैनन्, तर यो समस्या उनीहरूको समाधानभन्दा बाहिर छ । धेरै भवनहरू निर्माण भइसकेका छन् र भूकम्प प्रतिरोधी उपायहरू या त महँगो हुन सक्छन् वा अन्य सामाजिक(आर्थिक चुनौतीहरूको कारणले प्राथमिकतामा पर्दैनन् । यद्यपि, यी भवनहरूको पुनर्निर्माणले तिनीहरूलाई थप सुरक्षित बनाउने अवसर प्रदान गर्न सक्छ । टर्कीले भवनहरूलाई भूकम्प प्रतिरोधी बनाउन २०१९ मा नयाँ नियमहरू बनाएको थियो । यी नियमहरूलाई स्वागत गरिएको छ तर तिनीहरूले वास्तवमा भवनहरूको गुणस्तर सुधार गर्नेछन् कि भनेर हेर्न बाँकी छ ।
भूकम्पले पूर्वाधारमा जसरी क्षति पुर्याएको छ, त्यसले वातावरणमा दूरगामी असर पार्ने सम्भावनालाई नकार्न सकिँदैन । यी प्रभावहरूले धेरै ठाउँमा भवनहरूको पुनर्निर्माणलाई असुरक्षित पनि बनाउन सक्छ । त्यसलाई ध्यानमा राखेर भविष्यमा जोखिम न्यूनीकरण गर्नका लागि कहाँ र के निर्माण गर्ने भन्ने विषयमा योजनाबद्ध निर्णय गर्न आवश्यक छ । अहिले परकम्पहरू परिरहेका छन् र खोजी तथा उद्धारको काम पनि भइरहेको छ । प्रणाली ट्रयाकमा फर्किएपछि पुनर्निर्माण सुरु हुनेछ । तर के हामी भूकम्पीय दृष्टिले संवेदनशील टर्कीमा अर्को भूकम्प वा अन्य प्रकोपको सामना गर्न सक्षम हुने बलियो भवनहरू देख्नेछौं रु
(मार्क केइग्लेको विचार, मार्क मेलबर्न विश्वविद्यालयमा भूकम्प विज्ञानका सहायक प्राध्यापक हुन्)
