बेइजिङ– भारत र बंगलादेश हुँदै बग्ने ब्रह्मपुत्र र दक्षिण पूर्व एसियामा बग्ने मेकोङ जस्ता ठूला नदीहरूमा चीनको बाँधले तल्लो तटीय देशहरूमा बाढी आउन सक्ने वा पानीको अभाव सिर्जना गर्ने सम्भावनालाई लिएर चिन्ता बढाएको छ। । यी बाँधहरूले चीनका छिमेकीहरूका लागि गम्भीर सुरक्षा जोखिम पनि खडा गरेको छ । यी बाँधले नदीहरूको पानीको बहावलाई हेरफेर गर्न सक्दछ ।
ब्रह्मपुत्रको सबैभन्दा तल्लो तटीय क्षेत्र भएकाले बङ्गलादेश चीनले गरेको बाँध गतिविधिबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित हुनेछ । बाँधहरूले नदीको बहावमा बाधा पुर्याउने सम्भावना छ । जुन घना जनसङ्ख्या भएको देशमा जीविकोपार्जन र कृषिलाई दिगो बनाउन महत्त्वपूर्ण छ। तथ्याङ्क अनुसार बङ्गलादेशको कम्तीमा ६० प्रतिशत जनसङ्ख्या ब्रह्म पुत्रको जल ग्रहण बेसिनमा निर्भर छ।
चीनले पानीको कुनै पनि एकपक्षीय निकासीका कारण यसको अर्थतन्त्रलाई अपूरणीय क्षति पुर्याउन सक्छ। भारतको अरुणाचल प्रदेशको छेउँछाउँको नदीको मोड़मा चीनको योजनाबद्ध सुपर बाँधले भारतको लागि गम्भीर सुरक्षा प्रभावहरू बाहेक अचानक बाढी वा पानीको अभाव सिर्जना गर्न सक्छ।
यस्तो ठूलो बाँधले नदीले बगाएको उर्वर माटोको ठूलो मात्रालाई रोक्न सक्छ। जसले तल्लो क्षेत्रहरूमा कृषिमा प्रतिकूल असर पार्छ। ब्रह्मपुत्रको माथिल्लो भागमा रहेका यी जलविद्युत् आयोजनाहरूमार्फत चीनले नदीको बहाव र मार्ग परिवर्तन गर्न सक्छ।
ब्रह्मपुत्रमा प्रस्तावित बाँधले पनि दुई देशबीचको अविश्वास बढाएको छ। उदाहरणका लागि डोक्लाम गतिरोधको समयमा चीनले उनीहरूबीच अवस्थित हाइड्रोलोजिकल डाटा साझेदारी सम्झौताको बाबजुद भारतबाट हाइड्रोलोजिकल डाटा रोक्यो ।
मेकोङ नदीको किनारमा चीनको खण्डमा व्यापक बाँधले डाउनस्ट्रिम राज्यहरूमा विशेष गरी भियतनाम र कम्बोडियामा सबैभन्दा गम्भीर प्रभाव पारेको छ।
चीनलाई दक्षिण पूर्वी एसियाली देशहरूले मेकोङ नदीमा बाँधहरूको शृङ्खलाले डाउनस्ट्रिम देशहरूमा पानीको अभावलाई झनै बढाएको आरोप लगाएका छन्। यसले पानीको प्रवाहमा परिवर्तन ल्याएको छ र तल्लो तटीय देशहरूमा मत्स्यपालन, कृषि र जैविक विविधतालाई असर गरेको छ।
चीनको मेकोङ नदीको किनारमा व्यापक बाँध निर्माणले डाउनस्ट्रिम राज्यहरूमा विशेष गरी भियतनाम र कम्बोडियामा सबैभन्दा गम्भीर प्रभाव पारेको छ। चीनलाई दक्षिण पूर्वी एसियाली देशहरूले आरोप लगाउँदै आएका छन् कि मेकोङ नदीमा बाँधहरूको शृङ्खलाले तल्लो तटीय देशहरूमा पानीको अभाव बढाएको छ। यसले पानीको प्रवाहमा परिवर्तन ल्याएको छ र तलका देशहरूमा मत्स्यपालन, कृषि र जैविक विविधतालाई असर गरेको छ।
चीनले पानीको बहावमा आफ्नो नियन्त्रण गरेर यी देशहरूलाई आर्थिक नोक्सान पुर्याउन सक्छ। मेकोङका सबै देशको अर्थतन्त्र नदीमा निर्भर छ। मेकोङको बाढी मैदान र ३७ सिमसारले कम्बोडिया, लाओस, म्यानमार, भियतनाम र थाइल्याण्डका पाँच देशमा बसोबास गर्ने करिब ६ करोड १० लाख मानिसलाई सहयोग गर्छ।
लाओसले बिजुली उत्पादनको स्रोतको रूपमा मेकोङमा ठूलो मात्रामा भर परेको छ भने कम्बोडिया, लाओस र थाइल्याण्ड माछा मार्नका लागि यसमा निर्भर छन् र भियतनाम माछा मार्ने, धान बाली र तलछटको प्राकृतिक भण्डारमा निर्भर छ।
माथिल्लो मेकोङ बेसिनमा भएका विकास गतिविधिहरूले क्षेत्रीय स्थिरता र क्षेत्रको शक्ति सन्तुलनलाई पनि चुनौती दिएको छ। माथिल्लो मेकोङमा बाँधहरूलाई तल्लो तटीय राज्यहरूको लागि भूराजनीतिक जोखिम मानिएको छ। केही विज्ञहरूले डाउनस्ट्रिम मेकङ देशहरूको जल सुरक्षा जोखिमलाई दक्षिण चीन सागरमा चीनको विवादास्पद टापु-निर्माणसँग तुलना गर्छन्।
तुरुन्तै थाइल्याण्डको मुख्य उत्तरी निर्यात हब चियाङ राईबाट चीनतर्फ जाने धेरै कार्गो डुङ्गाहरू चिनियाँ बाँधहरूद्वारा अपस्ट्रिमको प्रवाह अचानक रोकिएको कारण पानीको स्तर कम भएपछि अलपत्र परेका थिए । अर्को क्षणमा चीनको लागि मालसामान बोकेका दर्जनौँ डुङ्गाहरू म्यानमार र लाओस बीचको नदीमा कम पानीका कारण फसेका थिए ।
चीनले पाकिस्तान प्रशासित कश्मीरमा उत्तरी सिन्धु नदी बेसिनको भागको रूपमा निर्माण गर्ने वाचा गरेको पाँच वटा बाँधहरूले भारत र पाकिस्तानलगायत डाउनस्ट्रिम रिपेरियन राज्यहरूमा पानीको बहावलाई असर पार्ने सम्भावना छ। विशेष गरी गैर-मनसुन महिनाहरूमा र सिल्टको बहावलाई रोकेर कृषिलाई मद्दत गर्दछ।
चीनले यी नदीहरूको प्रवाहलाई प्रदूषित गरेर प्रयोगको लागि अयोग्य बनाएर पनि नष्ट गर्न सक्छ। उदाहरणका लागि सियाङ नदी जसले लोहित र दिवाङलाई मिलाएर ब्रह्मपुत्र बन्यो, सन् २०१७ मा फोहर र कालो भयो । जसले यसलाई मानव उपभोगको लागि अयोग्य बनायो। यसले अरुणाचल प्रदेशको चामलको कटोरा सियाङ उपत्यकाको कृषि उत्पादनमा गम्भीर असर पारेको छ।
एक रिपोर्टका अनुसार मेकोङ नदीमा निर्माण गरिएका जलविद्युत बाँधहरूले विगत दुई दशकमा नाटकीय प्रभाव पारेको छ। यसले अवाञ्छित बाढी र खडेरी, सुख्खा मौसममा पानी र स्तरमा ह्रास र तलछटको ह्रास, जैविक विविधता र मत्स्यपालनमा ठूलो असर पारेको छ। जलवायु परिवर्तनका कारण मेकोङ नदीको पानीमा भर परेका माछा पालन र म्यान्ग्रोभ वनहरूलाई मुख्य धाराको बाँधहरूले खतरामा पारेको छ।
जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय प्यानलका अनुसार हिमालय क्षेत्र भूकम्प र प्राकृतिक प्रकोपको उच्च जोखिममा रहेको छ ।
तसर्थ आधुनिक पूर्वाधार परियोजनाहरू (बाँध) को कुनै पनि वृद्धिले सम्पूर्ण क्षेत्रलाई गम्भीर खतरामा पार्ने सम्भावना छ। ब्रह्मपुत्र र सिन्धु नदीहरूमा खडेरी र बाढीको अनुगमन गर्ने कोलम्बिया विश्वविद्यालयको ल्यामोन्ट-डोहर्टी अर्थ अब्जर्भेटरीका मुकुन्द पलाट रावले बाँध निर्माणका कारण ब्रह्मपुत्रमा बाढीको उच्च आवृत्तिको लागि तल्लो तटीय देशहरूले तयारी गर्न पनि चेतावनी दिए।
