प्रधानमन्त्री मोदीको ‘टेक–फर–पब्लिक गुड’ दृष्टिकोणलाई सुदृढ गर्दै भारतले फेब्रुअरी २०२६ मा ‘इन्डिया–एआई इम्प्याक्ट समिट २०२६’ आयोजना गर्ने

भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको ‘सार्वजनिक हितका लागि प्रविधि’ भन्ने दृष्टिकोणलाई मूर्त रूप दिन भारतले फागुन ७ देखि ८ गतेसम्म (फेब्रुअरी १९–२०, २०२६) राजधानी नयाँ दिल्लीमा ‘इन्डिया–एआई इम्प्याक्ट समिट २०२६’ आयोजना गर्ने भएको छ। यो सम्मेलन सूचना तथा प्रविधि मन्त्रालयअन्तर्गतको ‘इन्डिया–एआई मिसन’ को संयोजनमा हुनेछ, जसमा विभिन्न देशका सरकारी प्रतिनिधिहरू, प्रविधि विशेषज्ञहरू, अनुसन्धानकर्ता, उद्योगपति तथा नागरिक समाजका प्रतिनिधिहरू सहभागी हुनेछन्।

समावेशी र परिणाममुखी कृत्रिम बुद्धिमत्तामा जोड

पहिलाका अधिकांश कृत्रिम बुद्धिमत्ता सम्बन्धी सम्मेलनहरू जहाँ जोखिम र नियमनमा केन्द्रित थिए, यो सम्मेलन भने प्रत्यक्ष प्रभाव र कार्यान्वयनमा आधारित हुनेछ। विशेषगरी ग्लोबल साउथका देशहरूका लागि यो सम्मेलन महत्वपूर्ण मानिएको छ। सम्मेलनको आधिकारिक वेबसाइटका अनुसार यसको मुख्य विषयवस्तु ‘मानव, पृथ्वी र प्रगति’ हो, जसले कृत्रिम बुद्धिमत्ताको समावेशी पहुँच र समाजको हितमा यसको उपयोगलाई प्राथमिकता दिएको छ।

संघीय सूचना तथा प्रविधि मन्त्री अश्विनी वैष्णवले संसदमा भनेका छन्—’यो सम्मेलन प्रधानमन्त्री मोदीको आह्वानसँग पूर्ण रूपमा मेल खानेछ, जसले प्रविधिलाई समाजका सबै वर्गका सेवामा प्रयोग गर्न प्रेरित गर्छ।’ उनका अनुसार स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि, जलवायु परिवर्तन र सुशासन सुधार सम्मेलनका प्रमुख छलफलका विषय हुनेछन्।

पूर्वाधार र नवप्रवर्तनमा सरकारको जोड

‘सबैका लागि कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ को लक्ष्य पूरा गर्न सरकारले आवश्यक पूर्वाधार सुदृढीकरणमा जोड दिएको छ। यसअन्तर्गत जीपीयू कम्प्युटिङ पहुँच विस्तार, एआईकोश डाटासेट प्लेटफर्म सुदृढीकरण (जहाँ हाल १,००० भन्दा बढी डाटासेट र २०८ मोडेल छन्), तथा नयाँ प्रविधि–आधारित स्टार्टअपहरूलाई सहयोग गर्ने कार्यक्रमहरू अघि सारिएको छ।

सम्मेलनअघि भारतले अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सी (आईईए) सँग सहकार्य गर्दै ‘ऊर्जामा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको वास्तविक प्रभाव’ विषयक अध्ययन प्रतिवेदनका लागि विशेषज्ञहरूलाई योगदान पठाउन आग्रह गरेको छ। चयन भएका प्रतिवेदनहरू सम्मेलनमा प्रस्तुत गरिनेछन्।

रणनीतिक महत्व र भारतको भूमिका

भारतको यो पहल केवल प्रविधि प्रदर्शन होइन, रणनीतिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण छ। ग्लोबल साउथका देशहरू कृत्रिम बुद्धिमत्ता क्रान्तिबाट पछि नपरोस् भन्ने उद्देश्यसहित भारतले यो सम्मेलनलाई आफ्नो नेतृत्व स्थापित गर्ने अवसरका रूपमा लिएको छ। यसमार्फत भारतले विकासशील राष्ट्रहरूको आवाजलाई सशक्त रूपमा प्रस्तुत गर्नेछ—पूर्वाग्रह, डिजिटल विभाजन र डेटा सार्वभौमिकताको विषयमा।

प्रधानमन्त्री मोदीको सरकारका अनुसार कृत्रिम बुद्धिमत्ता केवल आर्थिक वृद्धि होइन, सामाजिक उत्थानको माध्यम हो। यसले शिक्षा, स्वास्थ्य र कृषि उत्पादनमा विद्यमान असमानता घटाउन सहयोग पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार, भारतको प्रमुख चुनौती नीति–स्तरका अवधारणालाई स्थानीय स्तरमा कार्यान्वयनयोग्य बनाउनु हुनेछ। डेटा सुरक्षा, नीतिशास्त्र र अनुसन्धान–कार्यान्वयनबीचको खाडल घटाउनु पनि आवश्यक छ। साथै, साना शहरहरूमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता पूर्वाधार विस्तार गर्नु अझै चुनौतीपूर्ण रहनेछ।

नेपालमा रहेका सबै एआई नवप्रवर्तकहरूका लागि अवसर!

विद्यार्थी, व्यवसायी, अनुसन्धानकर्ता र स्टार्टअपहरूका लागि आफ्ना एआई समाधानहरू विश्वसामु प्रदर्शन गर्ने उत्कृष्ट मौका!
विश्वव्यापी चुनौतीहरूका लागि आवेदन तीन श्रेणीहरूमा खुला छन् —
AI for ALL — ठूला-स्तरीय प्रभावका लागि एआई समाधानहरू (पाइलट चरण वा सोभन्दा माथि)
AI by HER — महिला नेतृत्वमा बनेका टोलीहरूद्वारा सिर्जित एआई समाधानहरू (पाइलट चरण वा सोभन्दा माथि)
YUVAi — १३–२१ वर्ष उमेर समूहका टोलीहरूद्वारा सिर्जित एआई समाधानहरू (अवधारणाको प्रमाण पनि स्वीकार्य)
यहाँ आवेदन दिनुहोस्: impact.indiaai.gov.in
आवेदन दिने अन्तिम मिति: सन् २०२५ नोभेम्बर ३०

सार्वजनिक हितमा केन्द्रित प्रविधिको दृष्टि

विश्वव्यापी महत्त्वका बाबजुद ‘इन्डिया–एआई इम्प्याक्ट समिट २०२६’ को मूल उद्देश्य स्पष्ट छ—कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई जनसेवाको साधन बनाउने, प्रविधिको प्रतिस्पर्धा होइन। प्रभाव, समावेशिता र पूर्वाधारमा केन्द्रित यो सम्मेलनले देखाउनेछ कि प्रविधिको वास्तविक मूल्य समानता र पहुँचमा निहित छ, केवल जटिल एल्गोरिदममा होइन।

यदि भारतले यो दृष्टि सफलतापूर्वक कार्यान्वयन गर्न सक्यो भने, फागुन ७–८ को यो सम्मेलन भारत मात्र होइन, सम्पूर्ण विकासशील विश्वका लागि प्रविधि–आधारित समावेशी विकासको ऐतिहासिक मोड बन्न सक्छ।