पुरातत्वविद्हरूले इजरायलको एक गुफामा संसारको सबैभन्दा पुरानो गाड्ने स्थानहरू मध्ये एक फेला पारेको विश्वास गरेका छन् । त्यहाँ करिब एक एक लाख वर्ष पुराना प्रारम्भिक मानवहरूका राम्रोसँग संरक्षित अवशेषहरू खाडलहरूमा सावधानीपूर्वक व्यवस्थित गरिएको थियो ।
यस वर्षको सुरुमा एक शैक्षिक पत्रिकामा प्रकाशित मध्य इजरायलको तिनशेमेट गुफामा भएका यी खोजहरू उत्तरी इजरायलमा पहिलेका खोजहरूमा आधारित छन् र मानव गाड्ने प्रथाको उत्पत्तिको बढ्दो बुझाइलाई थप गर्दछन् ।
पुरातत्वविद्हरूका लागि विशेष रुचिको विषय भनेको अवशेषहरूको छेउमा फेला परेका वस्तुहरू हुन् जुन मृतकहरूलाई सम्मान गर्ने समारोहहरूमा प्रयोग भएको हुनसक्छ र हाम्रा पुराना पुर्खाहरूले आध्यात्मिकता र परलोकबारे कसरी सोच्थे भन्ने कुरामा प्रकाश पार्न सक्छ ।
“यो हाम्रो प्रजातिका लागि एक अचम्मको क्रान्तिकारी आविष्कार हो”, तिनशेमेट उत्खननका निर्देशकहरूमध्ये एक र जेरुसेलमको हिब्रू विश्वविद्यालयमा पुरातत्वका प्राध्यापक योसी जैडनरले भन्नुभयो, “यो वास्तवमा पहिलो पटक हो जब हामीले यो व्यवहार प्रयोग गर्न थालेका छौँ ।”
सन् २०१६ देखि तिनशेमेटमा काम गरिरहेका पुरातत्वविद्हरूले विभिन्न प्रविधिहरूका अनुसार लगभग एक लाख १० हजारदेखि एक लाख वर्ष पुराना पाँच प्रारम्भिक मानवहरूका अवशेषहरू फेला पारेका छन् ।
जैडनरका अनुसार कङ्कालहरू खाडलहरूमा फेला परेका थिए र भ्रूणको स्थितिमा सावधानीपूर्वक मिलाइएका थिए । यसलाई गाड्ने स्थिति भनेर चिनिन्छ । धेरैजसो बेसाल्ट ढुङ्गाका स–साना टुक्राहरू, जनावरका अवशेषहरू वा फलामले भरिपूर्ण चट्टानहरूबाट बनाइएको रातो रङ गेरुको टुक्राहरू जस्ता वस्तुहरूसँग फेला परेका थिए ।
केही सयौँ किलोमिटर (माइल) टाढाबाट प्राप्त गरिएका यी वस्तुहरू दैनिक जीवनका लागि कुनै ज्ञात व्यावहारिक प्रयोग थिएन । त्यसैले तिनीहरू मृतकलाई सम्मान गर्ने अनुष्ठानको हिस्सा थिए भनी विज्ञहरू विश्वास गर्छन् ।
– जातिहरू बीचको पुल –
तिनशेमेट गुफा मध्य इजरायलका लहरदार पहाडहरूमा रहेको एक अँध्यारो दरार हो जो चिच्याउने चमेराहरूले भरिएको छ ।
गुफा भित्र र वरपर एक साधारण ढुङ्गाको थुप्रो छ जसलाई जैडनरले ‘प्यालेओलिथिक कालमा मानव विकास र व्यवहारको अध्ययनका लागि तीन वा चार सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण स्थानमध्ये एक’ भन्नुहुन्छ ।
ढुङ्गाको औजारहरूको सुरुआतका कारण ढुङ्गे युग पनि भनिने प्यालेओलिथिक युग २३ लाख वर्ष अगाडिदेखि लगभग १० हजार वर्ष अगाडिसम्म चलेको थियो । तिनशेमेट गुफा मोटामोटी दुई लाख ५० हजारदेखि ३० हजार वर्ष अगाडिको मध्य प्यालेओलिथिक कालको हो ।
तिनशेमेट अनुसन्धानकर्ताहरूका केही मुख्य खोजहरू मार्चमा नेचर ह्युमन बिहेवियरमा प्रकाशित भएका थिए । मुख्य खोज दुई पूर्ण कङ्काल र अन्य हड्डी र दाँतसहित तीन अलग खोपडी सहित पाँच प्रारम्भिक मानवहरूका अवशेषहरू थिए ।
साथै पाँच सयभन्दा बढी विभिन्न आकारका रातो र सुन्तला रङका गेरुका टुक्राहरू पनि उल्लेखनीय थिए । रातो र सुन्तला रङका गेरुका टुक्राहरू फलामले भरिपूर्ण ढुङ्गाहरूलाई निश्चित तापक्रममा तताएर बनाइएको रङ हो । यो प्रारम्भिक मानिसहरूसँग सजावटी वस्तुहरू सिर्जना गर्ने साधनहरू थिए भन्ने प्रमाण हो ।
“यहाँ हामी साँच्चै जटिल व्यवहारहरूको सेट देख्छौँ, जुन केवल खाना र अस्तित्वसँग मात्र सम्बन्धित छैन”, जैडनरले भन्नुभयो ।
दन्त उपकरणहरू जस्तै देखिने हातको छेनी र नाजुक, कलम–आकारको वायवीय ड्रिलहरू प्रयोग गरेर पुरातत्त्वविद्हरूलाई साइट उत्खनन गर्न अझ धेरै वर्ष लाग्नेछ । सन् २०१६ मा सुरु भएको फिल्ड वर्क सामान्यतया गर्मी महिनाहरूमा गरिन्छ । यस वर्ष एक दर्जन पुरातत्व स्नातक र स्नातकोत्तर विद्यार्थीहरूले स्थलभरि फैलिएर, प्रत्येक औजार, वस्तु वा हड्डीको टुक्रालाई सावधानीपूर्वक अभिलेखीकरण र हटाउने काम गरे ।
गुफाको प्रवेशद्वारमा प्रारम्भिक मानवहरू मध्ये एकको खोपडी बिस्तारै चट्टानको तलछटबाट बाहिर निस्किरहेको छ । यसलाई पूर्ण रूपमा उत्खनन गर्न वर्षौं लाग्नेछ ।
“तिनशेमेट पुरातत्त्वविद्हरूका लागि असाधारण रूपमा महत्त्वपूर्ण छ किनकि स्थानीय हावापानीले हड्डीहरू, उपकरणहरू र गहनाहरू राम्रो अवस्थामा सुरक्षित राख्यो, विश्वका अन्य धेरै भागहरू जस्तै यी वस्तुहरू समयका साथ हराएका थिए”, कनेक्टिकट विश्वविद्यालयका प्राध्यापक क्रिश्चियन ट्रायनले भन्नुभयो ।
प्रायः अनुष्ठानका लागि बारम्बार लाग्ने आगोको खरानीका कारण कङ्काल र वस्तुहरू राम्रोसँग संरक्षित थिए । खरानीको यो ठूलो मात्रा वर्षा र इजरायलको अम्लीय चुनखडीसँग मिसिएको छ, जसले दृढताका लागि उत्तम अवस्थाहरू सिर्जना गर्दछ । एउटा कङ्काल यति राम्रो अवस्थामा थियो कि पुरातत्वविद्हरूले औँलाहरू कसरी आपसमा बुनिएका थिए, हातहरू टाउकोमुनि टाँसिएका थिए भनेर देख्न सक्थे ।
– अल्पज्ञात अवधिको झ्यालमा –
तिनशेमेटका निष्कर्षहरूले उत्तरी इजरायलमा सोही अवधिको दुई समान चिहान स्थलहरू–स्कुल गुफा र काफजेह गुफाबाट पहिलेका खोजहरूलाई बलियो बनाइरहेको ट्रायनले बताउनुभयो । पुरातात्विक अभ्यासहरू अधिक अव्यवस्थित रहेको बेला स्कुल गुफा लगभग एक सय वर्ष पहिले र काफजेह गुफा प्रायः ५० वर्ष पहिले उत्खनन गरिएको थियो ।
“ती साइटहरूमा धेरै अनिश्चितताहरू थिए, तर यसले यो हामीलाई थाहा भएको ढाँचा हो भनेर पुष्टि गरिरहेको छ र तिनीहरूले वास्तवमा मितिहरू पक्का गरिरहेका छन्”, ट्रायनले भन्नुभयो ।
तिनशेमेटले पुरातत्वविद्हरूलाई यस समयमा गाड्ने प्रथाहरू अझ व्यापक हुन थालेको निष्कर्षमा पुग्न मद्दत गरेको छ, जसले प्रारम्भिक मानवहरूले आफ्ना मृतकहरूलाई कसरी व्यवहार गर्थे भन्ने परिवर्तनलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ ।
केही पुरातत्वविद्ले जानाजानी गाड्ने प्रथा पहिले नै सुरु भएको विश्वास गर्छन् । दक्षिण अफ्रिकामा होमो सेपियन्सको एक प्राचीन भाइ होमो नलेदी प्रजातिले जानाजानी दुई लाख वर्ष अगाडि नै आफ्ना मृतकहरूलाई जानाजानी गुफाहरूमा राखेको हुन सक्छ । तर धेरै पुरातत्त्वविद्हरूले निष्कर्षहरू विवादास्पद भएको र जानाजानी गाड्ने दाबीलाई समर्थन गर्न पर्याप्त प्रमाण नभएको बताएका छन् ।
–जातिहरू बीचको पुल –
प्राचीन समयमा इजरायल युरोपका निएन्डरथलहरू र अफ्रिकाका होमो सेपियन्सहरू बीचको पुल थियो । पुरातत्त्वविद्हरूले यस क्षेत्रमा प्रारम्भिक मानवका अन्य उपसमूहहरू पहिचान गरेका छन् र यी समूहहरूले अन्तरक्रिया गरेका थिए र प्रजनन गरेका हुन सक्छन् भन्ने विश्वास गर्छन् ।
विशेषज्ञहरूले वर्षौंदेखि तिनशेमेटबाट ल्याइएको दुई पूर्ण कङ्कालको अध्ययन गर्दै आएका छन्, तर तिनीहरू निएन्डरथल, होमो सेपियन्स, हाइब्रिड जनसङ्ख्या वा पूरै अर्को समूह थिए कि थिएनन् भन्ने अझै स्पष्ट छैन ।
उपसमूहहरूको मिश्रणले प्रारम्भिक मानवका विभिन्न समूहहरूलाई ज्ञान आदानप्रदान वा पहिचान व्यक्त गर्ने अवसरहरू सिर्जना गरेको जैडनरले बताउनुभयो ।
यसै समयतिर पुरातत्वविद्हरूले प्रारम्भिक गहना वा शरीर रङ्ग्याउने उदाहरणहरू पहिलो पटक देख्छन्, जुन प्रारम्भिक मानवहरूले ‘हामी’ र ‘तिनीहरू’ बीच सीमाहरू खिच्दै बाहिरी रूपमा कुनै निश्चित समूहसँग सम्बन्धित हुन सुरु गर्ने तरिकाहरू हुनसक्ने जैडनरले बताउनुभयो ।
तेल अभिव विश्वविद्यालयका भौतिक मानवशास्त्री र तिनशेमेट साइटका सह–निर्देशक इजरायल हर्शकोविट्जले प्रागऐतिहासिक जीवनमा चिहानको अवधारणा महत्त्वपूर्ण रहेको बताउनुभयो । किनभने उहाँका अनुसार यसले ‘एक प्रकारको क्षेत्र’ को प्रतीक गर्दछ ।
उहाँका अनुसार पुर्खाहरूलाई गाडिएको भूमिमा यस्तै प्रकारको दाबी अझै पनि यस क्षेत्रमा प्रतिध्वनित हुन्छ । “यो एक प्रकारको दाबी हो जुन तपाईँले छिमेकीहरूलाई भन्नुहुन्छ, ‘यो मेरो क्षेत्र हो, भूमिको यो भाग मेरो बुबा र मेरो पुर्खाको हो’ र यस्तै”, उहाँले भन्नुभयो ।
