गजेन्द्र बस्नेत ।
काठमाडौं – गत भदौ २३ र २४ मा भएको जेनजी आन्दोलनका क्रममा नेपाली सेनाप्रति सार्वजनिक धारणा निर्माणमा सामाजिक सञ्जालले निर्णायक भूमिका खेलेको अध्ययनले पुष्टि गरेको छ । अध्ययन अनुसार ७५ प्रतिशतभन्दा बढी उत्तरदाताले सेनाको भूमिकालाई सकारात्मक रूपमा मूल्याङ्कन गरेका छन् । डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत बनेको यो धारणाले आजको युवा पुस्ता प्रत्यक्ष अनुभवभन्दा सामाजिक सञ्जालका सामग्रीमा बढी निर्भर छ भन्ने देखाउँछ ।
भ्रष्टाचारविरुद्ध र सुशासनको माग गर्दै देशभर फैलिएको आन्दोलनले राजनीतिक मात्र होइन, सुरक्षा निकायप्रति जनविश्वास र मूल्याङ्कनको स्वरूपसमेत परिवर्तन गरेको देखिन्छ । आन्दोलनका क्रममा ७६ जनाको मृत्यु, करिब १ हजार तीन सय जना घाइते र अर्बौंको क्षति भएको थियो, जसले देशलाई स्तब्ध बनाएको थियो । यही पृष्ठभूमिमा नेपाली सेनाको भूमिकाबारे व्यापक बहस सुरु भयो, जसको प्रतिबिम्ब सामाजिक सञ्जालमा तीव्र रूपमा देखिएको अध्ययनले उल्लेख गरेको छ ।
अध्ययन सर्भे विधि अन्तर्गत कुल १०० जनामा गरिएको थियो, जसमा विभिन्न उमेर, लिङ्ग, शिक्षा र पेशागत पृष्ठभूमिका सहभागी समावेश थिए । यसले अनुसन्धानलाई व्यापक र वास्तविक दृष्टिकोण भएको बनाएको छ ।
१. लिङ्ग अनुसार विवरण
कुल उत्तरदातामध्ये ६४.५८ प्रतिशत पुरुष र ३५.४१ प्रतिशत महिला रहेका छन् । पुरुषहरूको उच्च सहभागिता अध्ययनमा देखिने सामान्य प्रवृत्ति हो, तर महिला सहभागिता पनि पर्याप्त मात्रामा रहेको छ । यसले सेनाप्रति धारणा निर्माणमा दुवै लिङ्गको दृष्टिकोण समेटिएको देखाउँछ ।
विशेष गरी महिलाहरूले सामाजिक सञ्जालमा सेनाको मानवीय योगदान, विपद् व्यवस्थापन र सुरक्षा सुनिश्चिततासम्बन्धी सामग्रीलाई बढी सकारात्मक दृष्टिले ग्रहण गरेका छन् । पुरुषले भने रणनीतिक भूमिका र जनसुरक्षासम्बन्धी जानकारीमा बढी ध्यान दिएका छन् ।
२. उमेर समूह
अधिकांश उत्तरदाता २०–३९ वर्ष उमेर समूहका छन् । यसले अध्ययन मुख्यतः युवा लक्षित समूह जेन–जेडमा केन्द्रित रहेको पुष्टि गर्दछ । युवा पुस्ताले प्रत्यक्ष अनुभवभन्दा डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत सूचना प्राप्त गर्न बढी प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति देखिएको छ । सामाजिक सञ्जाल, विशेष गरी फेसबुक र टिकटकले उनीहरूलाई तत्काल, आकर्षक र दृश्यात्मक सामग्री प्रदान गरेको छ ।
युवा वर्गले भिडियो, इन्फोग्राफिक र वास्तविक घटना चित्रण मार्फत सेनाको भूमिकालाई सहजै बुझ्ने गरेको देखिएको छ ।
३. शैक्षिक अवस्था
७२.४४ प्रतिशत उत्तरदाताहरू स्नातक वा स्नातकोत्तर तहका छन् । यस तथ्यले अध्ययनमा सहभागी मतहरू सामाजिक मुद्दाप्रति सचेत र शिक्षित वर्गबाट आएको हो भन्ने देखाउँछ । शिक्षित वर्गले डिजिटल सामग्रीको प्रभावलाई बढी महसुस गर्ने र त्यसबाट धारणा निर्माण गर्ने प्रवृत्ति राख्छ ।
यो समूहले सोशल मिडिया सामग्रीको विश्लेषण, तुलना र सत्यतासँग मेल खाने क्षमता बढी राख्छ । त्यसैले, शिक्षित युवा वर्गमा सेनाप्रति सकारात्मक धारणा बनाउने आधार प्रायः डिजिटल प्लेटफर्ममै आधारित रहेको देखिन्छ ।
४. पेशागत अवस्था
मिडिया पेशाकर्मी र विद्यार्थीहरूको उच्च सहभागिताले सामाजिक सञ्जालको प्रभावबारे सूचित र जानकार दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको संकेत गर्दछ । मिडिया पेशाकर्मीहरूले डिजिटल सामग्रीको विश्वसनीयता, प्रचार र धारणा निर्माणमा हुने प्रभावलाई गहिरोसँग विश्लेषण गर्न सक्ने भएकाले उनीहरूको दृष्टिकोण अध्ययनका लागि विशेष महत्वपूर्ण छ ।
विद्यार्थीहरू भने नयाँ प्रविधि र सामाजिक सञ्जालमा बढी सक्रिय छन्, जसले वास्तविक घटनासँग सम्बन्धित सामग्रीको प्रभाव सहजै ग्रहण गर्ने वातावरण तयार पारेको छ ।
५.सामाजिक सञ्जालले विकसित गरेको बुझाइ
७३.४५ प्रतिशत उत्तरदाताले सामाजिक सञ्जालमा रहेका सामग्रीहरूले उनीहरूलाई नेपाली सेनाको भूमिकालाई राम्रोसँग बुझ्न मद्दत गरेको बताएका छन् । यसले सूचना प्रत्यक्ष अनुभव वा समाचारबाट मात्र नभई डिजिटल माध्यमबाट पनि प्रभावकारी रूपमा नागरिकको समझदारीमा प्रवेश गर्छ भन्ने देखाएको छ ।
विशेषगरी, सेना विपद् व्यवस्थापन, राहत वितरण, सुरक्षा सुनिश्चितता र सामुदायिक सहयोगका गतिविधिहरू सामाजिक सञ्जाल मार्फत सहजै पुग्ने भएका छन् ।
६. धारणा निर्माणमा सामाजिक सञ्जालको भूमिका
७५.५५ प्रतिशतले जेनजी आन्दोलनका क्रममा नेपाली सेनाप्रति आफ्नो धारणा निर्माणमा सामाजिक सञ्जालले प्रमुख भूमिका खेलेको स्वीकार गरेका छन् । सामाजिक सञ्जालले सेनाको काम र प्रतिबद्धता बारे जानकारी सरल र पहुँचयोग्य बनाएर जनमतमा सकारात्मक प्रभाव पारेको देखिन्छ । यसले जनतालाई निर्णय लिन सक्षम बनाउने र उनीहरूमा विश्वास सिर्जना गर्ने काम गरेको छ ।
७. सामाजिक सञ्जालमा प्रस्तुत छवि
६९.४५ प्रतिशत उत्तरदाताले सामाजिक सञ्जालमा नेपाली सेनाको प्रस्तुत छवि वास्तविकतासँग मेल खान्छ भन्ने विश्वास लिएका छन् । सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गरिएका तस्वीर, भिडियो र प्रत्यक्ष घटनापछि अपडेटहरूले सेनाको सकारात्मक छवि बनाउने काम गरेको छ । सेनाको विपद् व्यवस्थापन, जनसुरक्षा र समुदायमा सहयोगी भूमिकाले युवामा इमेज थप बलियो बनाएको छ ।
८. सामग्रीले परिवर्तन गरेको धारणा
५९.२५ प्रतिशत उत्तरदाताले सामाजिक सञ्जालका सामग्रीहरूले आफ्नो धारणा परिवर्तन गरेको बताएका छन् । सकारात्मक पोस्ट, भिडियो र दृश्यात्मक सामग्रीले विश्वास र सम्मान बढाउन मद्दत पु-याउँछ भन्ने देखाएको छ । यसले सामाजिक सञ्जाल सूचना दिने माध्यम नभई धारणा निर्माणमा पनि निर्णायक छ भन्ने देखाउँछ ।
९. सेनाको सकारात्मक प्रस्तुति
७१.५५ प्रतिशत उत्तरदाताले सामाजिक सञ्जालमा नेपाली सेनालाई सकारात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएको अनुभव गरेका छन् । सेनाको मानवीय सहायता, विपद् व्यवस्थापन, सुरक्षा सुनिश्चितता र समुदायमा सक्रिय सहभागिताले युवामा सकारात्मक धारणा निर्माण गरेको देखिन्छ ।
१०. आलोचनात्मक सामग्रीले विश्वासमा पार्ने प्रभाव
६३.२५ प्रतिशत उत्तरदाताले आलोचनात्मक सामग्रीले नेपाली सेनाप्रतिको विश्वासमा खासै असर नगरेको बताएका छन् । यसले सकारात्मक धारणा बलियो रहेको छ र केही आलोचनात्मक वा नकारात्मक सामग्रीले यसलाई कमजोर बनाउन सकेको छैन भन्ने स्पष्ट पारको छ ।
११. सूचना प्राप्त गर्ने मुख्य माध्यम
जेनजी आन्दोलनबारे जानकारीको लागि फेसबुक मुख्य प्लेटफर्म बनेको छ (७९.२५५ प्रतिशत) त्यसपछि टिकटक (१४.६५ प्रतिशत) रहेको छ । फेसबुकले सूचना छिटो, आकर्षक र पहुँचयोग्य बनाएको छ । भिडियो, प्रत्यक्ष घटना र साझा सामग्रीले युवा पुस्तालाई डिजिटल माध्यममा संलग्न गराएको छ ।
१२. भिडियो सामग्रीको प्रभाव
६७.४५ प्रतिशत उत्तरदाताले भिडियो सामग्रीले नेपाली सेनाप्रति आफ्नो दृष्टिकोणमा प्रभाव पारेको बताएका छन् । भिडियोले दृश्यात्मक र भावनात्मक रूपमा जानकारी दिन सक्षम भएकाले विश्वास र समझदारी दुवै बढाउने माध्यम बनेको छ । यसले डिजिटल युगमा सूचना ग्रहण गर्ने शैलीमा क्रान्ति ल्याएको देखाउँछ ।
१३. सेनाको निष्पक्ष भूमिकाप्रति धारणा
७५.५५ प्रतिशत उत्तरदाताले जेनजी आन्दोलनका दौरान नेपाली सेनाले निष्पक्ष भूमिका निभाएको छ धारणा रोखका छन् । नागरिकले सेनालाई राजनीतिक वा अन्य दबाबविनै कार्यरत र जिम्मेवार देखेका छन्, जसले नेपाली सेनाको छवी झनै बलियो बनाएको छ देखिएको छ ।
१४. दीर्घकालीन प्रभाव
६१.२५ प्रतिशत उत्तरदाताले सामाजिक सञ्जालले दीर्घकालीन प्रभाव पारेको बताएका छन् । यसले डिजिटल प्लेटफर्ममा बनेको धारणा क्षणीकमात्र नभई लामो समयसम्म युवा पुस्तामा विश्वास र समझदारी कायम राख्न सक्षम छ भन्ने देखाएको छ ।
१५. झूटारभ्रमपूर्ण जानकारीबाट उत्पन्न भ्रम
७३.५५ प्रतिशत उत्तरदाताले सामाजिक सञ्जालमा नेपाली सेनासम्बन्धी झूटा वा भ्रमपूर्ण जानकारीले उनीहरूलाई भ्रमित पारेको बताएका छन् । तर, अधिकांशले वास्तविकता र विश्वासिलो सामग्री छुट्याउने क्षमता राखेका छन् । यसले सकारात्मक धारणा कायम राख्न सहयोग पु¥याएको छ ।
निष्कर्ष :
सामाजिक सञ्जालले नेपाली सेनाप्रति जनधारणा निर्माणमा उल्लेखनीय प्रभाव पार्न सफल भएको छ । युवा पुस्ता मुख्य रूपमा फेसबुक र टिकटक जस्ता प्लेटफर्ममा निर्भर रहेर जानकारी संकलन गर्छन् । सकारात्मक सामग्रीले विश्वास र समझदारी बढाएको छ भने नकारात्मक वा भ्रमपूर्ण पोस्टको प्रभाव अपेक्षाकृत कम देखिएको छ । भिडियो सामग्री, प्रभावशाली व्यक्तिहरूको सहभागिता, र बारम्बारको इन्गेजमेन्टले धारणा निर्माणमा ठूलो भूमिका खेलेको देखिन्छ ।
कुल मिलाएर, सामाजिक सञ्जालले युवामाझ सचेतना र विश्वास निर्माणमा निर्णायक योगदान पु-याएको छ । नेपाली सेनाले सार्वजनिक विश्वास निर्माण गर्न सामाजिक सञ्जालमार्फत स्पष्ट, सुसंगत र निष्पक्ष जानकारी साझा गर्न आवश्यक छ । साथै, नागरिक, मिडिया र प्रभावशाली व्यक्तिहरूले जिम्मेवार व्यवहार गरी झूटा वा भ्रमपूर्ण जानकारीको प्रभाव कम गर्न सक्ने छन् । यी कदमहरूले विश्वास, सञ्चार र लोकतन्त्रमा सामाजिक सञ्जालको सकारात्मक भूमिका अझ मजबुत बनाउन सहयोग गर्नेछन् । अध्ययनले डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जाल केवल मनोरञ्जनको माध्यम नभएर जनमत निर्माणको केन्द्रीय शक्ति बनेको स्पष्ट पारेको छ ।
नेपाली सेनाले सार्वजनिक विश्वास निर्माण गर्न सामाजिक सञ्जालमा स्पष्ट, सुसंगत र निष्पक्ष जानकारी साझा गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ । यसले सेनाको छवि बलियो बनाउने मात्र नभई, समाजमा पारदर्शिता कायम गर्न, लोकतन्त्रमा नागरिक सहभागिता सुनिश्चित गर्न र युवामाझ सही धारणा कायम गर्न सहयोग पु-याउँछ । यसैले डिजिटल युगमा सूचना प्रवाह मात्र होइन, यसको गुणस्तर, पारदर्शिता र जिम्मेवार प्रयोग नै विश्वास निर्माणको मूल आधार बनेको स्पष्ट हुन्छ ।
यी कदमले नेपाली सेनाप्रति विश्वास बढाउने मात्र नभई सञ्चार र लोकतन्त्रमा सामाजिक सञ्जालको सकारात्मक भूमिकालाई अझ मजबुत बनाउन समेत योगदान पु-याउँछ । भविष्यमा डिजिटल प्लेटफर्मको दिगो र जिम्मेवार प्रयोगले समाजमा सचेतना, पारदर्शिता र जनविश्वासलाई अझ बलियो बनाउने निश्चित अवसर प्रदान गर्दछ ।
